PFAS in het Nederlandse drinkwater: Een balans tussen wet en gezondheid
Je denkt gezond bezig te zijn met een glas kraanwater. Hoewel het Nederlandse kraanwater voldoet aan de huidige wettelijke normen, waarschuwt het RIVM dat de totale inname van PFAS-stoffen in Nederland te hoog is. Terwijl investeringen in extra zuiveringstechnieken uitblijven, woedt er een bestuurlijke discussie over de verantwoordelijkheid voor lozingen en de stijgende kosten voor de consument. "Zolang deze stoffen geproduceerd worden, blijven we dweilen met de kraan open," waarschuwt Jurjen Jongepier.
PFAS
PFAS is een verzamelnaam voor duizenden chemische stoffen die door de mens zijn gemaakt. In de media worden ze vaak 'forever chemicals' genoemd, omdat de verbindingen zo sterk zijn dat ze in de natuur nagenoeg niet afbreken. Omdat deze stoffen wijdverspreid zijn in producten en het milieu, komen ze via verschillende wegen in ons lichaam terecht. De gevolgen bij langduriga stapeling zijn ernstig: schade aan het immuunsysteem, verhoogd cholesterol en een grotere kans op ziekten.
Voldoen aan de norm, maar niet aan het advies
Op dit moment voldoet het PFAS-gehalte in het Nederlandse drinkwater aan de wettelijke eisen. De huidige Europese norm staat een concentratie van 100 nanogram per liter toe. Drinkwaterbedrijven hanteren deze grens als de officiële maatstaf voor veiligheid.
Echter, op basis van onderzoek naar de totale blootstelling via zowel voedsel als water, hanteert het RIVM een aanzienlijk strengere richtwaarde van 4,4 nanogram per liter. Woordvoerder Coen Berends (RIVM) bevestigt aan Radar dat de totale PFAS-inname in Nederland simpelweg te hoog is. Deze inname is hoger dan de ‘Tolerabele Wekelijkse Inname’ (TWI): de hoeveelheid PFAS die iemand gedurende zijn hele leven elke week kan binnenkrijgen zonder nadelige gevolgen. Toxicoloog Jacob de Boer (VU Amsterdam) vult aan: "Die 100 nanogram is de wettelijke norm. Het RIVM geeft een richtwaarde die mogelijk later in de Europese wetgeving kan worden opgenomen."
De postcode-loterij: herkomst bepaalt kwaliteit
Niet iedere Nederlander drinkt hetzelfde water. De herkomst van het water bepaalt in grote mate de PFAS-concentratie.
Drinkwaterbedrijven zoals Vitens maken in provincies als Gelderland en Overijssel veel gebruik van diepe grondwaterbronnen. Jeroen Bruning (Vitens) legt uit dat de persistente stof PFAS in grondwater door natuurlijke filtering van de bodem slecht wordt afgebroken. Hoewel de concentraties in grondwaterbronnen beduidend lager liggen dan in oppervlaktewaterbronnen, blijft de bescherming cruciaal.
Het is voor ons daarom een uitdaging om die drinkwaterbronnen ook voor de toekomst schoon te houden.Jeroen Bruning (Vitens)
In West-Nederland wordt veel drinkwater gewonnen uit oppervlaktewater zoals uit rivieren de Rijn en de Maas. Omdat industrieën PFAS in deze rivieren lozen, liggen de waarden hier structureel hoger.
De lozings-paradox: wie is verantwoordelijk?
Een cruciaal knelpunt in de waterketen is de manier waarop PFAS in de bronnen terechtkomt. Rioolwaterzuiveringsinstallaties zijn technisch niet toegerust op het volledig verwijderen van complexe chemische stoffen zoals PFAS.
Jurjen Jongepier (Unie van Waterschappen) legt de vinger op de zere plek: “Waterschappen staan aan het einde van de keten: wij zuiveren het afvalwater dat via het riool binnenkomt. Maar we bepalen niet welke stoffen bedrijven produceren of gebruiken." Volgens Jongepier blijft een bronaanpak daarom cruciaal. "Zolang stoffen zoals PFAS worden geproduceerd, blijven we dweilen met de kraan open.”
Radar legde de vraag wie de kraan dan wél moet dichtdraaien voor bij de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG). De reactie legt een complexe bestuurlijke werkelijkheid bloot. De VNG stelt dat gemeenten en provincies weliswaar het bevoegd gezag zijn voor lozingsvergunningen, maar gebonden zijn aan landelijke regels van het Rijk. Bovendien wijst de VNG op een praktisch probleem: de omgevingsdiensten die de vergunningen verlenen, kampen met een gebrek aan specialistische kennis en capaciteit.
De 80/20-discussie: is water de oplossing?
De drinkwatersector, bij monde van Patricia van der Linden (Vewin), stelt dat bronaanpak van vervuiling bij de industrie prioriteit moet hebben boven steeds verder zuiveren bij het waterbedrijf. Extra zuiveringen realiseren kost namelijk veel tijd, is erg kostbaar en bovendien zijn het hoge energieverbruik en de verwerking van reststromen niet duurzaam.
Van der Linden wijst erop dat PFAS overal in zit: voedsel, lucht en consumentenproducten. "Tachtig procent van de PFAS-inname verloopt via voedsel en maximaal twintig procent via water," aldus Van der Linden. De sector benadrukt dat drinkwaterbedrijven al verschillende technieken inzetten om PFAS-gehalten zoveel mogelijk te verlagen.
De Boer ziet dat echter als een argument om investeringen uit te stellen:
Drinkwater is de enige knop waar de overheid nú direct aan kan draaien. Elke nanogram die je daar bespaart, verlaagt de druk op het immuunsysteem direct.Toxicoloog Jacob de Boer
Thuisfilters: oplossing of risico?
Hoewel een filter de PFAS-concentratie kan verlagen, schuilt er een risico in het onderhoud. De Boer waarschuwt: "Als je een filter niet strikt op tijd vervangt, kan het een broeinest voor bacteriën worden. Dat vormt op de korte termijn een groter gezondheidsrisico dan de PFAS."
Toekomst en Kosten
Het aanpassen van centrale zuiveringsinstallaties kost miljarden. De drinkwatersector waarschuwt dat dit kan leiden tot een stijging van de waterrekening voor de burger met 10 tot 25 procent. Terwijl de VNG pleit voor een Europees verbod op PFAS om de instroom aan de bron te stoppen, blijft de vraag wie de rekening voor de huidige vervuiling betaalt onbeantwoord. Zolang industrie, overheid en vergunningverleners naar elkaar blijven wijzen, blijft de PFAS en de rekening — bij de consument liggen.
Praat mee: Hoe ‘forever’ is de chemie in jouw glas?
De industrie loost, de overheid twijfelt en jij drinkt het water op. Moet de vervuiler de miljarden voor filters betalen, of draai jij straks op voor een hogere waterrekening?
Vul hier de Radar Poll in