Reactie Vereniging van Nederlandse Gemeenten

De afgelopen jaren blijkt onder meer uit cijfers van het RIVM dat de luchtkwaliteit in Nederland steeds beter wordt. Maar ondanks deze verbetering is de luchtkwaliteit op verschillende plekken in ons land nog steeds niet gezond.

In algemene zin wordt opgemerkt dat er een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid voor schone lucht van overheid, bedrijfsleven en burgers is. Gemeenten nemen in toenemende mate deel aan het Schone Luchtakkoord (SLA), waarbij het doel gezondheidswinst is en blijk geeft van de verdergaande inspanningen binnen de mogelijkheden die gemeenten daar lokaal voor hebben. 

Heel graag zouden we u de volgende vragen willen voorleggen:

• Wat doen de gemeenten om de luchtkwaliteit te verbeteren? 

Gemeenten nemen verschillende maatregelen om de luchtkwaliteit te verbeteren. Denk aan maatregelen rondom het inperken van bedrijfsemissies vanuit industriële bedrijven. Maar ook aan maatregelen rondom milieuzones, walstroom, instellen 30 km-zones en het stimuleren van openbaar vervoer. Denk aan het invoeren van stookvensters voor houtstook of het uitrollen van informatiecampagnes daarover. Ook zijn er gemeenten die actieplannen luchtkwaliteit opstellen en gemeenten die burgers betrekken bij het meten van de luchtkwaliteit. Het Schone Lucht Akkoord (SLA), waar inmiddels 139 gemeenten aan deelnemen, verzamelt voorbeelden van gemeenten en de maatregelen die zij nemen ter verbetering van de luchtkwaliteit. Website SLA: Home | Schone lucht akkoord.

• Hoe handhaven de gemeenten de maatregelen om de luchtkwaliteit te verbeteren? 

Dit is afhankelijk van welke prioriteiten een gemeente stelt en afhankelijk van het type maatregel. 

• Welke sancties kunnen gemeenten opleggen als bedrijven en/of burgers te veel uitstoten en/of zich niet aan de maatregelen houden?

Als je het hebt over emissies van bedrijven dan kunnen gemeenten conform hun handhavingsstrategie sancties opleggen (bijvoorbeeld een waarschuwing, dwangsom of bestuursdwang). Voor burgers in het kader van bijvoorbeeld houtstook kan een gemeente een sanctie opleggen als dit in de lokale regelgeving is opgenomen. 

• In februari van dit jaar heeft u opgeroepen spoedig te starten met een nationale aanpak, waarin alle overheden samenwerken om de luchtkwaliteit verder te verbeteren volgens de aangescherpte Europese normen. Heeft u hierop al een reactie mogen ontvangen? En zo ja, wat houdt die in? 

De VNG heeft nog geen reactie van de bewindspersonen op de brief ontvangen. Voor de zomer informeert de staatssecretaris de Kamer over de implementatie van de richtlijn luchtkwaliteit zoals toegezegd in het commissiedebat Leefomgeving op 2 april: 

• Wat zou dit betekenen voor maatregelen, zoals een verbod op houtstook of het instellen van een milieuzone? Oftewel gaan die dan eenduidig en landelijk gelden? 

Het pleidooi zoals de VNG in de brief doet gaat over de noodzaak voor de komst van een nationale programmatische aanpak, om knelpunten/overschrijdingen daar waar deze zich voordoen aan te pakken. Het gaat niet over het landelijk of eenduidig invoeren van maatregelen zoals een verbod op houtstook.

• Wat vindt u van het standpunt dat een dergelijke nationale aanpak de verschillen tussen de gemeenten kleiner zou kunnen maken. Zodat het voor iemands gezondheid niet uitmaakt in welke gemeente diegene woont.

Elke gemeente moet voldoen aan de EU-grenswaarden voor luchtkwaliteit, welke worden vertaald naar rijksomgevingswaarden onder de Omgevingswet (Besluit kwaliteit leefomgeving, Bkl). Het behalen van de grenswaarden is een minimale resultaatsverplichting. Dit geldt o.a. voor fijnstof; voor PM2,5 en PM10. Dat zou je kunnen beschouwen als basisniveau van (gezondheids)bescherming dat voor iedere inwoner in elke gemeente geldt. De programmatische aanpak waar de VNG voor pleit heeft als doel overschrijdingen/knelpunten op te lossen zodat overal aan de nieuwe normen, dit minimale niveau, wordt voldaan.

• Waarom is er nu geen landelijk beleid op voornoemde maatregelen?  

Het is niet zo dat er nu geen landelijk beleid is. Voor emissies vanuit bedrijven is er wet- en regelgeving waaraan moet worden voldaan. Wat betreft het landelijk beleid in de zin van een programmatische aanpak waar de VNG voor pleit is het volgende op te merken; met de komst van de Omgevingswet eindigde het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL). Nederland voldeed toen bijna overal aan de normen. Zie daarvoor ook de Nota van Toelichting bij het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl): "Continueren van de voormalige programmatische aanpak luchtkwaliteit is op basis van de huidige inzichten over de ontwikkeling van de luchtkwaliteit niet nodig. Uitgaande van de huidige ontwikkeling van de luchtkwaliteit is de verwachting dat er in de periode vanaf inwerkingtreding van de Omgevingswet nauwelijks meer overschrijdingen zullen optreden van de rijksomgevingswaarden voor luchtkwaliteit. Mochten er desondanks nog overschrijdingen zijn, dan zal het gaan om lokale overschrijdingen van fijnstof en stikstofdioxide waarvoor lokale oplossingen nodig zijn. Een verplicht groot nationaal programma zoals het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit past daar niet bij." De komst van de herziene Europese richtlijn en de daarmee gepaard gaande nieuw verwachte overschrijdingen die niet enkel lokaal te beïnvloeden zijn, onderstreept de urgentie voor de komst van opnieuw een nationale programmatische aanpak. Bij fijnstof speelt bijvoorbeeld ook de achtergrondconcentratie een rol (de 'deken' over Nederland), die moeilijk tot niet te beïnvloeden is met lokale maatregelen. Samenwerking met het rijk en nationale maatregelen zijn daarom essentieel in dezen. 

• Hoe groot is de kans dat de gemeenten in 2030 aan de verscherpte Europese norm kunnen voldoen? 

Zoals geconstateerd in onze brief uit februari is een programmatische aanpak in onze beleving nodig om juist te bevorderen dat NL als geheel kan voldoen aan de Europese norm. Voor de data over de prognoses van overschrijdingen in 2030 verwijzen we naar het RIVM-rapport hierover: file.

• Deskundigen wijzen erop dat bij de verscherpte Europese norm de lucht nog steeds ongezond is. Wat is uw reactie daarop?

Wij kunnen ons vanuit onze rol en kennis geen oordeel vormen over de mening van deskundigen. Hiervoor verwijzen wij u naar het RIVM. 

• De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) hanteert strengere gezondheidsnormen voor fijnstof. Deskundigen adviseren om deze WHO-advieswaarden als richtlijn te nemen. Wat is uw reactie daarop? 

Gemeenten kunnen zich laten adviseren door GGD'en over gezondheid en luchtkwaliteit. De weging van deze gezondheidsadviezen is echter aan het lokale bestuur dat aan de lat staat voor de diverse maatschappelijke opgaven.

• Waarom streven de gemeenten niet naar het voldoen aan deze WHO norm? 

De EU zal de aangescherpte richtlijn luchtkwaliteit in de komende jaren mogelijk opnieuw verder aanscherpen om dichter bij de WHO-advieswaarden te komen. De nieuwe EU-grenswaarden voor fijnstof (PM2,5 en PM10) waar Nederland in 2030 aan moet voldoen zijn een tussenstap richting de WHO-advieswaarden.