91% heeft studieboeken niet (volledig) nodig: ‘met geen vinger aangeraakt’

Boeken geschreven door docenten en hoogleraren

Uit ons panel blijkt dat ruim de helft (53%) een of meerdere boeken heeft moeten aanschaffen geschreven door iemand verbonden aan de opleiding, bijvoorbeeld een docent of hoogleraar.

Minder dan een kwart (23%) van de studenten geeft aan dat zij zo’n boek van een hoogleraar of docent ook in alle gevallen nodig hebben gehad, of in ieder geval voor het grootste gedeelte; bij 75 procent is het voorgekomen dat zij zo’n boek helemaal niet, voor slechts een klein gedeelte of alleen voor een open-boektentamen nodig hadden:

• Ik heb een of meerdere boeken van een docent of hoogleraar helemaal niet gebruikt (41%)
• Ik heb een of meerdere boeken van een docent of hoogleraar maar een klein gedeelte gebruikt (50%)
• Ik had een of meerdere boeken van een docent of hoogleraar alleen nodig voor een open-boektentamen (7%)

Linde, die Bedrijfskunde studeerde aan de Vrije Universiteit Amsterdam (VU), herkent dit probleem. Voor een openboektentamen moest zij een boek van een hoogleraar aanschaffen, waarbij sterk werd benadrukt dat studenten de nieuwste versie moesten kopen.

Haar boek stond vol met markeringen, aantekeningen, plakkers en stickers. Volgens Linde werd dit actief aangemoedigd door de hoogleraar: “Het is een openboektentamen, dus dit zijn belangrijke secties. Schrijf dit erbij, highlight dit stuk, dan kun je het sneller terugvinden tijdens het tentamen.”

Maar dat heeft een nadeel, omdat zo’n gemarkeerd boek vrijwel niet meer door te verkopen is, terwijl veel studenten juist graag een deel van hun geld willen terugverdienen, benadrukt Linde. “Ik weet niet of het expres is gedaan, maar als dat zo is, dan is het wel een slimme manier om studenten ieder jaar opnieuw zijn boek te laten kopen.”

Boeken die nauwelijks worden gebruikt

71 procent van de deelnemers geeft aan dat het door de docent of hoogleraar geschreven boek niet in alle gevallen een waardevolle toevoeging is voor de opleiding. Zij hadden het vak zonder het boek ook kunnen halen, bijvoorbeeld door hoorcolleges van de docent te volgen.

Veel studenten geven aan dit te hebben meegemaakt, zo ook Sandra*. Zij studeerde Kunstgeschiedenis aan de Universiteit Utrecht en vertelt dat ze het drie keer heeft meegemaakt dat ze een boek van een hoogleraar moest aanschaffen, terwijl ze daar uiteindelijk nauwelijks iets echt uit hoefde te lezen. Soms ging het maar om één hoofdstuk, terwijl het volledige, vaak dure boek aangeraden werd. Het betreffende hoofdstuk werd vervolgens in het college besproken, waardoor je zelfs zonder het gelezen te hebben prima kon meekomen en het vak kon halen.

Maaike Krom van de Landelijke Studentenvakbond (LSVb) vindt het vreemd dat studenten boeken moeten kopen die zij uiteindelijk nauwelijks of helemaal niet nodig hebben. “Studeren is al duur en die boeken zijn ook niet goedkoop. Onderwijs moet zo toegankelijk mogelijk blijven. Het feit dat je steeds weer een boek moet kopen dat achteraf niet nodig blijkt, is gewoon belachelijk. En dat een docent daar ook nog financieel van profiteert, lijkt me niet helemaal de bedoeling.”

Ze benadrukt verder: “Als studenten het gevoel hebben dat ze een boek niet nodig hebben, gooi je je geld in een bodemloze put. Het beeld dat studenten rijk zijn, klopt niet. Juist dit soort onnodige uitgaven maakt studeren nóg duurder. Natuurlijk mogen mensen geld verdienen, maar het is niet zuiver wanneer een docent tegelijkertijd zijn eigen boek staat te promoten.”

Nieuwste versies

57 procent heeft bovendien de nieuwste versie moeten aanschaffen van een boek geschreven door iemand die aan de opleiding is verbonden, terwijl ook dit in de meeste gevallen geen noodzakelijkheid bleek: bijna 80 procent (78%) geeft aan dat er niet altijd veel veranderd was ten opzichte van de vorige versie, en dat zij net zo goed een oudere versie van het boek hadden kunnen gebruiken. Slechts 4 procent geeft aan dat deze nieuwe versie echt nodig was.

Julia* studeert postmaster Registeraccounting aan de VU. Ook zij heeft meegemaakt dat ze een studieboek van een hoogleraar moest kopen, waarbij nadrukkelijk werd gezegd dat het per se de nieuwste versie moest zijn. Wie het boek niet had aangeschaft, kreeg dat in de eerste les meteen te horen dat ze het boek moest gaan kopen.

Ze denkt het zeker tien keer te hebben meegemaakt dat een boek werd voorgeschreven door een docent die ieder jaar een nieuwe versie uitbracht. Terwijl in de meeste gevallen de colleges meer dan voldoende waren geweest om het vak te halen.

Krom vindt dat er in dit soort gevallen heel duidelijk moet worden uitgelegd wat het daadwerkelijke verschil is tussen de verschillende edities van een boek. 

Weinig begrip

Dit alles zorg ervoor dat studenten op kosten worden gejaagd, waarbij een deel van dit geld terecht komt bij degene die deze kosten voorschrijft. Over de afgelopen 5 jaar hebben de deelnemende studenten gemiddeld 300 euro uitgegeven aan boeken geschreven door iemand van de opleiding, die zij niet volledig hebben gebruikt of waarvan ze niet de nieuwste versie nodig hadden.

Niet verrassend is dan ook, dat niet iedereen er begrip voor op kan brengen dat zij (de nieuwste versie van) boeken moeten aanschaffen die zijn geschreven door aan de opleiding verbonden personen; slechts 3 procent heeft hier in alle gevallen begrip voor, 73 procent soms wel, maar niet in alle gevallen en 24 procent in geen enkel geval.

Er is onder studenten weinig begrip voor deze verplichte aankopen, juist omdat het studentenleven al duur genoeg is: studeren kost geld, boodschappen zijn prijzig en de huur moet ook elke maand betaald worden. Wanneer daarbovenop regelmatig dure studieboeken komen, voelt dat voor veel studenten als onnodige extra druk.

Maar het kan ook anders, zo merkte Sandra tijdens haar andere studie, Kunst- en Cultuurwetenschappen in Nijmegen: “Bij mijn andere studie leverden docenten bijna al het materiaal online aan, en dat werkte prima. Als je zelf dat boek hebt geschreven, heb je het toch liggen? Je kunt het best even scannen of artikelen online zetten. Je hoeft studenten echt niet zo op kosten te jagen.”

Linde vindt het vooral vervelend voor eerste- en tweedejaars bachelorstudenten. Ze vertelt over haar eigen ervaring als beginnend student: “Ik ging er helemaal vanuit dat dit normaal was. Op de middelbare school gebruikte ik altijd mijn boeken, dus ik dacht: dit boek van 80 euro zal ik ook wel echt nodig hebben. Je weet in het begin nog niet dat je vaak genoeg hebt aan slides, werkgroepen of online materiaal. En als iemand die ouder is zegt dat je het moet kopen, denk je al snel: het zal wel nodig zijn, ik wil het goed doen.”

Na haar tweede jaar heeft Linde nooit meer een studieboek gekocht. “Ik heb onder mijn bed een hele stapel boeken liggen die ik ooit heb aangeschaft, maar die heb ik echt nooit met een vinger aangeraakt."

Krom ziet dat dit frustrerend kan zijn voor studenten. “Je begint met volle moed aan een nieuwe periode. Je hebt je geld bij elkaar gespaard en soms zelfs moeten lenen, met rente, om je boeken te kunnen betalen. En dan sla je het boek open en blijkt dat je het nauwelijks nodig hebt.”

Ze waarschuwt dat het onderwijs hierdoor minder toegankelijk wordt. “Onderwijs moet toegankelijk zijn voor iedereen, ongeacht je achtergrond. Studiemateriaal moet beschikbaar zijn via de universiteits of hogeschoolbibliotheek of op een digitaal platform. Je moet niet afhankelijk worden van hoeveel geld je hebt of waar je vandaan komt. Maar dat is nu wel aan het gebeuren. Het wordt steeds meer iets voor de elite.”

Studieboeken in het algemeen

Hoe zit dat voor studieboeken in het algemeen? Hetzelfde, zo niet erger; slechts 8 procent van de studenten heeft alle voorgeschreven boeken tenminste voor het grootste gedeelte nodig gehad. Bij 91 procent is dat niet het geval:

• Ik heb een of meerdere boeken helemaal niet gebruikt (65%)
• Ik heb een of meerdere boeken maar een klein gedeelte gebruikt (45%)
• Ik had een of meerdere boeken alleen nodig voor een open-boektentamen (8%)

Lina studeert Politicologie aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Ook zij moet voor veel vakken boeken aanschaffen die achteraf niet nodig blijken te zijn. “Ik zit nu in mijn tweede jaar en heb zo’n vijftien vakken gehad. Ik denk dat ik er acht of negen echt zonder boek had kunnen doen. Eigenlijk had ik ze allemaal zonder boek kunnen volgen. In de hoorcolleges wordt vaak letterlijk herhaald wat er in het boek staat. Je kunt voor je tentamen prima een voldoende halen zonder dat je het boek überhaupt hebt opengeslagen. Veel mensen kopen daarom geen boeken meer. En als je het boek wel koopt, krijg je eigenlijk alleen maar herhaling.”

Dat maakt de aanschaf extra frustrerend, vertelt ze, zeker omdat studieboeken duur zijn. “Dan geef je best veel geld uit aan iets wat je uiteindelijk niet nodig had. Ik ken mensen die een boek toch kopen en daardoor die week minder kunnen uitgeven aan eten. En dan komen ze er achteraf achter dat het eigenlijk helemaal niet nodig was. Dat voelt heel dubbel en heel vervelend.”

Krom vindt dat onbegrijpelijk. “Het is toch bizar dat studenten soms op een houtje moeten bijten, omdat ze een duur boek moeten kopen voor een vak dat ze uiteindelijk helemaal niet gebruiken.”

Lina vertelt dat zij en veel van haar medestudenten daarom een andere aanpak hebben: “Iedereen wacht nu met kopen. We gaan eerst naar de eerste lessen en luisteren of het boek echt nodig is. Docenten zeggen vaak van wel, maar dan vraag ik ouderejaars: ‘Heb jij het echt nodig gehad?’ En als die zeggen ‘niet echt’ of ‘nee’, dan koop ik het niet.”

Nieuwste versie verplicht, terwijl het verschil minimaal is

80 procent heeft in de afgelopen 5 jaar weleens te horen gekregen dat zij de nieuwste versie van een studieboek moesten aanschaffen. Daarvan geeft bijna 80 procent aan dat er in die versie niet altijd veel veranderd was (77%) en aangeeft aan dat zij in sommige gevallen net zo goed een oudere versie hadden kunnen aanschaffen (79%) - die waarschijnlijk (tweedehands) een stuk goedkoper te verkrijgen is. Slechts 4 procent zegt dat zij altijd wanneer dat werd voorgeschreven, deze nieuwste versie ook echt nodig hadden.

Annemei studeerde Politics, Psychology, Law and Economics (PPLE) aan de Universiteit van Amsterdam (UvA). Zij vertelt dat er vaak sterk werd benadrukt dat je de nieuwste versie van een studieboek nodig had, vooral bij openboektentamens. “Er stond dan misschien ergens een hoofdstuk net iets anders of er was een kleine wijziging. Meestal was het geen groot verschil, maar er was wel een verschil. Soms mocht je ook een oudere versie gebruiken, maar dan weet je dat er ergens iets niet helemaal hetzelfde staat, en dan durf je dat toch minder snel.”

Voor de studie Rechtsgeleerdheid moet je veel studiemateriaal kopen, eveneens Jonas die Rechtsgeleerdheid studeert aan de UvA. Hij vertelt dat hij in zijn eerste jaar een arrestenbundel voor Strafrecht moest kopen. In zijn tweede jaar had hij opnieuw twee vakken waarvoor hij diezelfde bundel zou kunnen gebruiken. De inhoud was namelijk nauwelijks veranderd, want er ontbrak slechts één uitspraak.

In plaats van studenten toe te staan hun oude bundel te blijven gebruiken en die ontbrekende uitspraak apart aan te leveren, werd toch geadviseerd een volledig nieuwe bundel van circa 60 euro te kopen. Jonas vindt het begrijpelijk als nieuw materiaal echt nodig is, maar heeft weinig begrip voor gevallen waarin de aanschaf vooral een formaliteit lijkt, terwijl studeren prima lukt met een oudere editie. Volgens hem zou het beter zijn als docenten de missende onderdelen via de digitale leeromgeving of bij het tentamen beschikbaar stellen, in plaats van studenten opnieuw een compleet boek te laten kopen.

Gemiddeld hebben de deelnemende studenten in de afgelopen 5 jaar 400 euro aan boeken uitgegeven die zij niet nodig hadden.

Krom vindt het echt bizar dat studenten gemiddeld 400 euro kwijt zijn aan onnodige boeken. “Het is fijn dat materiaal up to date wordt gehouden, maar dat het studenten zo veel geld kost is gewoon echt belachelijk.”

Regelgeving

Radar vroeg aan het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) of hoogleraren zomaar hun eigen boeken mogen voorschrijven en welke regels gelden voor het voorschrijven van studiemateriaal. Het ministerie laat weten dat dit in principe is toegestaan: “Instellingen kunnen boeken voorschrijven die geschreven zijn door aan de instelling verbonden hoogleraren. Het is aan de instelling of opleiding zelf om de inhoud van het onderwijs te bepalen, waaronder het benodigde en meest passende studiemateriaal.”

Wel is er een belangrijke beperking. Studenten moeten zelf de kosten dragen van onderwijsbenodigdheden, zoals boeken, syllabi en (digitale) leermiddelen. Maar instellingen mogen niet bepalen op welke manier een student dat materiaal koopt.

Wel toegewezen waar te kopen

Toch komt het weleens voor dat studenten te horen krijgen waar zij hun studiemateriaal moeten aanschaffen. Zo heeft Elisabeth meegemaakt dat een docent aanwees bij welke winkel studenten een boek moesten kopen. “We hebben een paar vakken gehad, waarbij de docent zelf het boek had geschreven. En dan zei hij: ‘Dit is alleen hier verkrijgbaar’ of ‘Je moet het op deze manier aanschaffen’, en steeds moest dan ook de nieuwste versie worden gekocht.”

Wie dit in extreme vorm heeft meegemaakt, is Bart*, die Econometrie en Operationele Research studeert aan de VU. In het eerste deel van een vak kregen studenten wekelijks de slides via de digitale leeromgeving.

Na de midterms veranderde dat plotseling. In deel twee werden de slides niet langer vrij beschikbaar gesteld. Om toegang te krijgen, moesten studenten ineens een fysiek boek kopen via de VU University Press. Pas na aankoop ontvingen ze per mail een link naar de slides. Bart ontdekte later dat zijn docent heeft meegeholpen aan het schrijven van dat boek.

Bart kon het zich financieel niet veroorloven om het boek te kopen. Bovendien, zegt hij, dat je het boek niet eens nodig hebt: “De slides zijn heel belangrijk, die heb je echt nodig voor het tentamen. Ze zijn eigenlijk het enige wat je nodig hebt om alle stof binnen te krijgen.”

Daarom vroeg hij een vriend die het boek wel had gekocht of hij de link naar de slides wilde doorsturen. Via die link heeft Bart nu toegang tot het materiaal. Diezelfde vriend vertelde hem bovendien dat hij het boek zelf helemaal niet gebruikt, alleen de slides.

Wat kun je doen als dit jou overkomt?

Wat Elisabeth en Bart hebben meegemaakt, mag volgens het ministerie van OCW niet. Instellingen mogen wel studiemateriaal voorschrijven, maar niet verplichten waar of op welke manier studenten het moeten aanschaffen.

OCW adviseert daarom: “In zo’n geval kan een student een klacht indienen bij de instelling waar hij of zij studeert.” Meer informatie is hier te vinden via: ‘Waar dien ik een klacht in over mijn hogeschool of universiteit?’ 

Volgens Krom moeten studenten dit soort situaties niet laten gaan. “Je moet hier echt honderd procent een klacht over indienen. Dit zijn precies de voorbeelden waar studenten over zwijgen omdat ze in een ongelijke positie zitten. Je bent afhankelijk van je docent en daardoor durf je minder snel je mond open te trekken. Maar je staat volledig in je recht om hier iets van te zeggen.”

Reacties universiteiten

Radar heeft de besproken universiteiten (Universiteit van Amsterdam, Vrije Universteit Amsterdam, Universiteit Utrecht, Radboud Universiteit Nijmegen en Tilburg University) om een reactie op ons onderzoek gevraagd. De reacties lees je hier:

*Echte naam bekend bij de redactie