Expert bezorgd over gebruik soa-zelftesten: ‘Belangrijke nazorg ontbreekt'
Steeds meer bedrijven bieden soa-zelftesten aan. Hoewel deze thuistesten een toegankelijke stap richting soa-bestrijding kunnen zijn, zijn experts bezorgd over deze groeiende markt. Er kan namelijk op onjuiste soa’s worden getest én lang niet elke aanbieder helpt bij het vinden van een passende behandeling. Kun je soa-zelftesten eigenlijk wel vertrouwen? En bieden aanbieders wel de juiste nazorg?
Radar gaat in gesprek met Hanna Bos, arts maatschappij en gezondheid infectieziektebestrijding en strategisch medisch expert bij Soa Aids Nederland.
Zelftest versus. zelfafnamesets
Er zijn zelftesten en zelfafnamesests. “Bij een zelftest (bijvoorbeeld een zwangerschapstest of SOA-test) wordt de gehele test uitgevoerd, afgelezen en geïnterpreteerd door de consument,” legt de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) uit.
“Er is dus geen tussenkomst van een zorgprofessional. Bij een zelfafnameset neemt de consument zelf een monster (speeksel, urine, bloed) af en stuurt dit naar een professioneel laboratorium voor onderzoek en analyse. Dan is er altijd een zorgprofessional verantwoordelijk voor de juiste uitslag.”
Zelfdiagnostiek
Dat steeds meer bedrijven soa-zelftesten verkopen is begrijpelijk. “Zo’n testje thuis is heel fijn en makkelijk,” vertelt Bos. “Soa-bestrijding moet natuurlijk ook laagdrempelig zijn. Want als jij kans hebt op een soa, dan hoop je dat die gevonden wordt en dat je behandeld wordt. Zo kun je de soa niet doorgeven en er geen last van krijgen op de lange termijn.”
Toch is Bos kritisch. “Het zelfstandig testen op een soa kan helpen, maar dan moet de kwaliteit in alle opzichten geregeld zijn. We hebben het dan niet zo zeer over de test, maar eigenlijk over: waar moet je op testen, waar moet je testen, wanneer en wat moet je erna doen? De testuitslag zal op zichzelf wel kloppen, als je het monster naar een laboratorium stuurt.”
Nalatige zorg
Toch schieten aanbieders van soa-zelftesten vaak te kort in deze voor- en nazorg. “Het is erg belangrijk dat je een goed advies krijgt voordat je gaat testen én je moet geholpen worden bij het starten met de juiste behandeling,” benadrukt Bos. “Zo moeten testaanbieders bijvoorbeeld wat vertellen over soa-preventie, zoals het gebruik van condooms en PrEP-pillen tegen hiv. Maar veel aanbieders vertellen hier niets over, want commercieel is dat niet interessant.”
Ook de belangrijke nazorg ontbreekt bij veel aanbieders. “We zien vaak dat mensen in het diepe worden achtergelaten. Ze krijgen de uitslag van de soa-test, maar krijgen geen hulp bij het uitzoeken van een behandeling. Hierdoor gaan mensen vaak zelf op zoek, waardoor ze terechtkomen bij onbetrouwbare aanbieders van behandelingen.”
Daarnaast kun je de soa-testwijzer doorlopen. Deze vragenlijst inventariseert je situatie en geeft direct advies over de vervolgstappen. Zo weet je precies op welke soa’s je moet testen en hoe je dat het beste kunt aanpakken. Ook verwijst de Aidsfonds naar betrouwbare aanbieders van deze zorg.
Waar je op moet letten
Er zijn verschillende aandachtspunten bij het uitvoeren van een soa-zelftest. “Vaak worden alleen testen op chlamydia en gonorroe aangeboden,” begint Bos. “Maar ben jij bijvoorbeeld een man die seks heeft met mannen, ben je een sekswerker of heb je seks met iemand uit een land waar veel hiv en syfilis voorkomt, dan moet je ook op bloed testen. Een zelftest geeft niet altijd de uitslag die past bij je situatie.”
Wanneer je op een verkeerde soa test, kan dat valse geruststelling bieden. “Je hebt bijvoorbeeld getest op een soa in je plasbuis, maar eigenlijk zit de soa in je anus. Door de testuitslag kun je denken: ‘Ik ben veilig.’ Maar dat is eigenlijk niet zo.”
Onterecht zenuwachtig
Naast het gebrek aan aansluiting in jouw situatie, kan de uitslag overdreven opgevat worden. “Een zelftest kan je onterecht zenuwachtig of ongerust maken,” vertelt de arts. “Veel mensen krijgen bijvoorbeeld herpes, maar hebben hier verder geen last van. Wanneer je hier positief op test, kan je er wel ontzettend ongerust van worden.”
Ze vervolgt met een ander voorbeeld: “Ook worden veel testen aangeboden voor mycoplasma genitalium (een bacterie die je via seks kan krijgen). Erg veel mensen zullen hier een positieve testuitslag op krijgen, maar weinig mensen hebben er daadwerkelijk last van. Alleen mannen krijgen soms last van plasbluisklachten.”
Volksgezondheid
Wanneer mensen onvoldoende ondersteund worden, kunnen ze starten met onnodige behandeling. “Zo zijn er mensen die antibiotica slikken bij een positieve test op mycoplasma. De bacterie wordt daardoor resistent voor de reguliere behandelingen. Onjuiste nazorg vormt daarmee niet per sé een risico voor jou als individu, maar wel voor de samenleving.”
Hoe zit het met het toezicht?
De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd controleert de markt voor soa-zelftesten. “We controleren onder meer of een zelftest een geldige CE-markering heeft, of er een Nederlandstalige gebruiksaanwijzing beschikbaar is, of er geen misleidende informatie wordt verstrekt en of duidelijk is dat het product geschikt is voor zelftesten door consumenten, zonder tussenkomst van een zorgprofessional.”
“Daarnaast waarschuwen wij de consument over de risico’s bij zelftesten en adviseren we hen waar zij op kunnen letten bij het kiezen van een zelftest. Voor zelftesten, is er het risico dat de uitslag niet juist is, een zogenoemd vals-negatief of vals-positief. Bij twijfel en/of klachten kunnen gebruikers daarom het beste contact opnemen met hun huisarts.”