Pokémon-kaarten en mystery boxes: gokken of onschuldige hobby?

De onweerstaanbare drang naar verrassing

Voor wie het niet kent: mystery boxes of blind boxes zijn doosjes waarvan je niet precies weet wat erin zit. Of het nu gaat om poppetjes met een bepaald ontwerp, of een stapeltje kaarten uit een verzameling, de sensatie zit hem in het vinden van de zeldzame, glinsterende versie. Door influencers op YouTube en TikTok lijkt het alsof continu de meest zeldzame (en waardevolle) poppetjes en kaarten worden gevonden. Maar de kans is veel groter dat je die niet krijgt. Daarom koop je nóg een doosje, nog een pakje, omdat het niet meer draait om het speelgoed zelf. De echte kick zit in het moment van openmaken.

De hersenen maken bij dat moment het gelukshormoon dopamine aan, wat een spannend gevoel geeft. Niet alleen kinderen zijn in de ban, ook onder volwassenen is het verzamelen en het kijken naar video's waar de doosjes of pakjes worden geopend razend populair. Maar een volwassene is zich bewust van de financiële gevolgen, voor een kind is dat anders.

Kinderen ‘oefenen’ met gokken

Tony van Rooij is onderzoeker bij het Trimbos-instituut en expert op het gebied van gameverslaving en gokken. “Het lijkt best wel op gokken," vertelt hij. Volgens hem spelen fabrikanten slim in op hoe ons brein werkt: "Er wordt gebruikgemaakt van een psychologische neiging: mensen vinden het leuk om verrast te worden. Maar ze worden geheid ook teleurgesteld. Om toch iets leuks te winnen, geven ze dan misschien meer uit dan gepland."

Kinderen komen met deze systemen in aanraking in games of in speelgoedwinkels. Op deze manier 'oefenen' ze eigenlijk met hetzelfde mechanisme dat bij gokken wordt gebruikt, legt Van Rooij uit. "Ook grijpautomaten hebben ergens iets onsympathieks: kinderen snappen niet altijd dat de prijs zeker niet is en worden dan blootgesteld aan teleurstelling, als ze toch iets anders krijgen." Hoe jonger, hoe moeilijker het is om dat in context te zien, zegt hij. "Wacht in ieder geval tot iemand 18 is en het beter overziet."

Methodes om jou nog meer te laten kopen

Een verrassingsdoosje openen is op zichzelf niet iets slechts. Het probleem ontstaat bij de systemen die erachter zitten, die je aansporen steeds meer te kopen. Van Rooij legt uit hoe dat werkt: "Het is vaak erg onduidelijk wat je winkans is en wat er achter de schermen gebeurt bij een digitaal verrassingsdoosje. Mensen gaan toch op jacht naar de zeldzame vondst en schatten de kansen niet goed in. De aankoopdruk kan nog verder opgevoerd worden als je sets moet volmaken, bijvoorbeeld, als er drie onderdelen van een outfit in de doosjes zitten." Hierdoor heb je continu het gevoel dat je verzameling nog niet af is.

"Japan werden deze methodes gezien als ongewenst omdat het tot excessen leidde," vertelt Van Rooij. Die specifieke manier van verkopen is inmiddels daar ook verboden. In Nederland wordt bij echte casino's door de overheid ingegrepen als iemand te veel gokt, maar bij pakjes en doosjes ontbreekt een grens. "Als jij duizenden euro’s per maand hieraan uit wil geven, dan kan dat gewoon," waarschuwt de onderzoeker. En dat past volgens hem niet bij speelgoed.

Niet zo verslavend als online

De kansspelautoriteit (Ksa) greep eerder al in bij gokmomenten in videogames, omdat “...er aanwijzingen zijn dat gokelementen in games kansspelverslaving in de hand werken,” volgens hen. Is dat ook nodig bij blind boxes en kaartenpakjes? Van Rooij nuanceert het: "Het handelen met en ruilen van verzamel-kaarten bestaat al heel lang en is niet aan verslaving verbonden. Het Trimbos-instituut ziet geen mensen met problemen hierdoor in de kliniek. Dat betekent natuurlijk niet dat er geen mensen zijn die spijt hebben van (grote) uitgaven aan dit soort producten."

Dat de speelgoedwinkel niet direct tot verslaving leidt, komt volgens de onderzoeker doordat het gaat om iets tastbaars. "Er zit een zelfremmende situatie in," legt Van Rooij uit. "Het kost fysieke ruimte, je moet ze opslaan, je moet naar de winkel om ze te kopen." Bovendien heeft de consument daadwerkelijk iets in handen. "Je koopt iets bestendigs. De kaarten kun je bewaren, ruilen of doorverkopen," stelt hij.

Online ontbreekt die natuurlijke rem. "Digitaal is het frictieloos," waarschuwt Van Rooij. "Ze hebben daar kenmerken die het makkelijker maken om extreem gedrag te vertonen: het is privé, het kan heel snel, verliezen kunnen snel oplopen met een paar klikjes." Daarbij ben je online ook kwetsbaarder als consument. "Je Fortnite-skin kun je niet doorverkopen," benadrukt hij.

Verbod niet nodig, maar wel opletten

Zouden er vergelijkbare wetten moeten komen voor fysieke boxes? "Ik sta niet op de barricade om het te verbieden met de huidige kennis," benadrukt Van Rooij. "Het blijft een verrassing, je weet niet wat je koopt, en dat is ook het plezier ervan." Wel vraagt de onderzoeker zich af of de huidige, compleet onbegrensde verkoop nog wel de juiste weg is, als je weet dat veel kinderen de producten kopen: "Eigenlijk moet het niet mogelijk zijn om kinderen ongelimiteerd geld uit te laten geven aan digitale of fysieke blind boxes," stelt hij.

Speelgoedwinkels en andere verkopers zouden volgens hem zelf een rem kunnen inbouwen: “Het zou niet raar zijn als er een limiet komt op het aantal aankopen. Puur om te voorkomen dat mensen driehonderd dozen Labubu’s openmaken," stelt hij. Tot dan ligt de bal bij de opvoeders: "Er is wel een maatschappelijke discussie te voeren: vind je het als ouder handig dat je je kinderen hieraan blootstelt?"