Vapen wint terrein en dat baart gezondheidsexperts grote zorgen
Steeds meer jongeren grijpen naar de e-sigaret, die we vapes noemen. Vooral wegwerpvarianten met zoete smaakjes zijn, ondanks een wettelijk verbod, razend populair. Uit onderzoek blijkt dat één op de vijf jongeren regelmatig vapet. Gezondheidsexperts slaan alarm, want e-sigaretten kunnen serieuze gezondheidsklachten veroorzaken en leiden tot nicotineverslaving. Tegelijkertijd prijzen fabrikanten hun producten aan als een veilig alternatief voor tabak, en zelfs als hulpmiddel om te stoppen met roken.
Een e-sigaret bestaat uit drie onderdelen: een batterij, een verwarmingselement en een reservoir met vloeistof. Die vloeistof bevat meestal nicotine, opgelost in dragerstoffen en vaak verrijkt met smaakstoffen. Bij verhitting ontstaat een damp die je inademt. Dat proces wordt in het Engels ‘vaping’ genoemd. Vandaar die term ‘vapen’.
Vapes zijn er in verschillende soorten: navulbare varianten, systemen met capsules of pods, en wegwerpmodellen. Vooral die laatste, de disposables, werden de afgelopen jaren enorm populair onder jongeren. Ze zijn klein, relatief goedkoop en verkrijgbaar in allerlei smaken, van bubblegum tot watermeloen. Sommige modellen bevatten zelfs een display waarmee je spelletjes kunt spelen of je sociale media kunt bijhouden.
Verboden smaakjes toch overal verkrijgbaar
Hoewel e-sigaretten met smaakjes sinds 2024 verboden zijn, verdwijnen ze niet uit het straatbeeld. Via sociale media, buitenlandse webshops en ‘verkoop onder de toonbank’ blijven fruitige en zoete varianten hun weg vinden naar jongeren. Handhaving is lastig: het aanbod verplaatst zich steeds naar nieuwe kanalen, en jongeren weten die moeiteloos te vinden.
Gezondheidsrisico’s, niet te onderschatten
Fabrikanten presenteren hun producten graag als een veilig alternatief, maar onafhankelijk onderzoek laat zien dat vapen allerminst onschuldig is. Volgens het Trimbos-instituut bevat de damp nicotine, sterk verslavend en schadelijk voor de hersenontwikkeling van jongeren. Ook bevatten die dampen formaldehyde, acetaldehyde en zware metalen. Het RIVM benadrukt dat die combinatie de luchtwegen en het hart- en vaatstelsel kan aantasten. Jongeren die vapen melden dan ook vaker hoest- en benauwdheidsklachten.
Ook internationale studies geven reden tot zorg. Onderzoekers van het American College of Cardiology berekenden in 2024 dat mensen die e-sigaretten gebruikten 19 procent meer kans hadden op hartfalen dan niet-gebruikers. Een andere studie vond een 33 procent hoger risico op een hartinfarct bij vapers.
Een totaalbeeld van de langetermijngevolgen hebben onderzoekers nog niet precies in kaart gebracht. Toch zijn de signalen nu al zorgwekkend genoeg om het gebruik sterk af te raden, zeker voor jongeren en zwangere vrouwen.
Nederlandse jongeren koplopers in vapen
Eén op de zeven scholieren van 12 tot 16 jaar gebruikt regelmatig een e-sigaret, blijkt uit onderzoek van het Trimbos-instituut. Uit Europees ESPAD-onderzoek blijkt dat dit ook geldt voor 20 procent van de 15- en 16-jarigen, waarvan bijna één op de tien dagelijks vapet. Datzelfde onderzoek uit 2024 laat zien dat scholieren in heel Europa minder roken en drinken dan vroeger, terwijl vapen juist sterk toeneemt. Nederlandse jongeren behoren daarbij tot de koplopers.
Bij volwassenen blijft het aandeel vapers beperkt tot ongeveer 3 procent. Opvallend is dat zowel onder jongeren als volwassenen twee derde van de vapers ook tabakssigaretten rookt.
Misleidende claims
De industrie presenteert e-sigaretten vaak als alternatief voor tabaksroken. Producenten suggereren dat het product minder schadelijk is, en bovendien zou helpen om te stoppen met roken. Sommige populaire merken claimen zelfs dat vapen volledig risicovrij is. Volgens onderzoekers zijn zulke claims misleidend. Ze zijn niet wetenschappelijk onderbouwd en geven een vals gevoel van veiligheid. Het Trimbos-instituut stelt dat de claim dat vapen zou helpen om te stoppen met roken, voor verreweg de meeste rokers niet klopt. Veel gebruikers combineren beide producten, waardoor het vermeende voordeel verdwijnt en de nicotineverslaving in stand blijft.
Marketingtrucs en verslavingsgevaar
In Nederland geldt een streng reclameverbod voor e-sigaretten. Ook gezondheidsclaims zijn verboden, en de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit ziet daar scherp op toe. Toch bereiken misleidende boodschappen jongeren alsnog via buitenlandse webshops, sociale media en lokale verkooppunten. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) stelt dat de industrie zich bewust richt op jongeren, al ontkennen fabrikanten dit.
“Vapen is nieuw, goedkoop en slim vermarkt”, zegt Esther Croes van het Trimbos-instituut tegen Radar. “Het begint al bij het woord ‘vape’, dat klinkt hip en onschuldig, terwijl het dus gewoon om een e-sigaret gaat. De industrie zet een enorme marketingtrucendoos in, die eerder ook succesvol was bij sigaretten. En terwijl roken en drinken al jaren minder aantrekkelijk zijn gemaakt met hogere prijzen, minder verkooppunten en stevige voorlichting, is vapen juist in dat gat gesprongen.” Dankzij nicotinezout zijn e-sigaretten volgens Croes makkelijk te inhaleren en extra verslavend. “Jongeren onderschatten hoe snel ze eraan vastzitten.”
Extra risico’s voor jongeren en milieu
De zorgen over vapen worden breed gedeeld onder deskundigen, niet alleen vanwege de directe gezondheidsrisico’s, maar ook omdat het een opstap kan zijn naar het gebruik van tabak. Croes wijst op het risico voor jongeren die anders misschien nooit zouden gaan roken. “Als je normaal weinig risico loopt omdat je ouders heldere regels stellen, je geen rokers in je omgeving hebt of je persoonlijkheid niet op zoek is naar uitersten, dan kan vapen alsnog een tussenstation zijn naar tabak. Dat is logisch: nicotine is verslavend, en vapen biedt hetzelfde hand- en mondritueel, het inhaleren, het nonchalante gebruik.” Croes noemt een vape ‘nicotine in een ander jasje’.
Het idee dat vapes onschuldig zijn, ondermijnt bovendien het tabaksontmoedigingsbeleid waar Nederland de afgelopen jaren veel gezondheidswinst mee boekte. Daarnaast zorgen vooral wegwerpvapes voor milieuproblemen: ze bevatten batterijen, metalen en nicotineresten die schadelijk zijn voor natuur en gezondheid.
Beleidsmaatregelen: steeds strenger
De overheid probeert het gebruik van vapes terug te dringen met steeds strengere regels. Sinds 2024 is alleen tabakssmaak nog toegestaan. Al in juli 2023 werd een verbod op online verkoop ingevoerd. Vanaf 2025 mogen e-sigaretten alleen nog in speciaalzaken worden verkocht. Er liggen ook plannen om neutrale verpakkingen verplicht te stellen.
Advies van Trimbos: wees terughoudend
Het Trimbos-instituut pleit voor een terughoudende benadering. De organisatie vindt dat vapes niet gezien moeten worden als onschuldig genotsmiddel, maar alleen als laatste redmiddel voor rokers die op geen andere manier kunnen stoppen, en dan het liefst onder begeleiding. “De risico’s voor jongeren en de onzekerheid over langetermijnrisico’s zijn te groot om de e-sigaret vrij spel te geven.”