Vervoersarmoede in Nederland: waarom hebben we geen recht op bereikbaarheid?

Halte Vervallen Ov

In Nederland hebben we geen recht op bereikbaarheid. Dat betekent dat er niet is vastgelegd in de wet dat we binnen een bepaald aantal meters of kilometers toegang moeten hebben tot een bushalte of treinstation. Waarom is dat niet vastgelegd, en wat zijn de gevolgen van verdwijnende openbaarvervoerfaciliteiten in meerdere delen van Nederland?

Wat is er aan de hand?

De afgelopen zes jaar zijn er in Nederland ruim 1.100 bushaltes verdwenen. Vooral in de noordelijke provincies, zoals Drenthe en Groningen, zijn er minder bushaltes dan in 2020. Flevoland, Overijssel en Limburg zijn de enige provincies waar juist het aantal bushaltes toeneemt. Nederland telt in 2026 39.525 bushaltes, dat waren er in 2020 in totaal nog 40.704.

Ten opzichte van bushaltes verdwijnen tramhaltes en trein- en metrostations vrijwel niet. Wel verdwijnen soms lijnnummers of directe verbindingen tussen metrostations en vervalt er zo nu en dan een tramlijn (zoals tram 3 in Amsterdam). 

Vervoerdersarmoede neemt toe 

Door het verdwijnen van deze bushaltes ontstaat er zo ook meer vervoersarmoede, ook wel mobiliteitsongelijkheid of bereikbaarheidsongelijkheid genoemd. Dit fenomeen ontstaat wanneer mensen zich niet kunnen verplaatsen door het gebrek aan mogelijkheden om op een bestemming te komen. Op deze manier kan deze groep mensen niet volwaardig meedoen aan de maatschappij. Dit heeft te maken met zowel de beschikbaarheid, betaalbaarheid, bruikbaarheid, begrijpelijkheid en beleving van vervoer. Juist die beschikbaarheid is nu datgene dat op meerdere plekken in het land onder druk staat.

Reizigersorganisatie Rover geeft aan dat op het moment dat een halte verdwijnt, vervoersarmoede vrijwel altijd toeneemt: 

Er zijn altijd mensen die de afstand naar een verder gelegen bushalte maar met moeite overbruggen
Reizigersorganisatie Rover

Ze geven aan dat er steeds meer kleinere dorpen geen reguliere lijnbus meer hebben en dat er steeds vaker vraagafhankelijk vervoer beschikbaar is. Volgens hen is het voor veel reizigers een hoge drempel om daar gebruik van te maken: "Het heeft in iedere regio een ander telefoonnummer en soms moet er een app voor worden gebruikt. Vrijwel altijd moet er ver vooraf worden gebeld en duurt het even voordat er een busje komt.’’ 

Gevolgen van vervoersarmoede 

De gevolgen zijn per persoon verschillend, maar kunnen heel groot zijn. ‘’Van ouderen die minder sociale contacten hebben tot studenten die worden beperkt in hun studiekeuze en bedrijven die beperkt zijn in het werven van personeel’’, aldus Rover. ‘’Over het algemeen geldt dat zo’n locatie dan minder goed kan meedraaien in de samenleving.’’

Sinds een aantal maanden heeft Rover een meldpunt voor vervoersarmoede geopend. Zij zien dat meldingen over het schrappen van bussen beperkt voorkomen, maar zien vooral klachten over het feit dat er minder of helemaal geen bussen rijden wanneer het nodig is, bijvoorbeeld ‘s avonds of in het weekend. ‘’Als je bijvoorbeeld na een concert, uitgaan of een late dienst van werk niet meer thuis kan komen, is dat ook gewoon vervoersarmoede.’’ Niet alleen over de bussen, maar ook over de dienstregeling op het spoor of vervoer met de metro krijgen zij deze klachten binnen. 

Toch is er ook een andere kant die belangrijk is om volgens Rover te benadrukken. Ze leggen uit dat deze verbindingen door een hogere frequentie en een kortere reistijd juist voor andere reizigers aantrekkelijker zijn geworden. ‘’Hoe sneller de bus rijdt, hoe interessanter hij wordt voor degenen die niet toevallig in dat ene dorp moeten zijn waar hij niet meer stopt.’’ 

Niet iedereen heeft vervoersarmoede

Niet ieder persoon ervaart door verdwijning van bushaltes of het minder rijden van bussen en/of treinen, metro’s en trams per definitie vervoersarmoede. Er zijn ook mensen die gebruikmaken van een OV-fiets om zo op locaties te komen, waar de bus niet meer beschikbaar is, zegt Rover. 

Ook noemen ze dat er in Zeeland nu een proef is met publiek vervoer waarbij vraagafhankelijk openbaar vervoer en WMO-vervoer (voor specifieke doelgroepen) zijn samengevoegd. ‘’Hier zitten zeker nog haken en ogen aan, maar we zijn blij dat er veel plekken weer bereikbaar zijn waar tot voor kort geen halte in de buurt was.’’

Waarom is bereikbaarheid geen recht?

In Nederland hebben we (nog) geen recht vastgelegd in de wet die zegt dat binnen een bepaald aantal meters of kilometers toegang moet hebben tot een bushalte. Het Ministerie van Infrastructuur en Waterschap laat ons weten…

Reizigersorganisatie Rover ziet wel iets in het recht voor basisvoorzieningen en deelname aan de samenleving. Daaronder vallen volgens hen mensen die afhankelijk zijn van het ov voor het ziekenhuis, onderwijs en werk, maar ook het kunnen werken en naar familie kunnen. 

Bereikbaarheid versterkt de positie van mensen in de samenleving
Reizigersorganisatie Rover

Zij vinden dat iedereen mee moet kunnen doen in de maatschappij en dat dit nooit zomaar geschonden mag worden. ‘’Als het vastleggen in de wet daarbij helpt, zijn wij daar zeker voor.’’

Het Ministerie van Infrastructuur en Waterschap laat ons weten dat er bewust niet gekozen is om zo’n recht van bereikbaarheid niet in de wet vast te leggen. Zij noemen namelijk het nadeel dat als je dit zou doen, je geen rekening meer kunt houden met wat een specifieke provincie of gemeente nodig heeft. ‘’In de praktijk kan dit bijvoorbeeld zijn dat de financiële of fysieke ruimte beperkt is.’’

De plannen van de overheid

Volgens het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat leidt het wettelijk vastleggen van bereikbaarheid tot te weinig financiële, fysieke en regionale ruimte voor maatwerk. Daarom komt er geen extra wetgeving, maar kiest het kabinet voor beleid dat inzet op goede bereikbaarheid met ruimte voor regionale en lokale oplossingen.

‘’In de Kamerbrief ‘Routeplan versterken regionale bereikbaarheid’ staat dat iedereen binnen een redelijke reistijd en zo eenvoudig mogelijk werk, ziekenhuis of school moet kunnen bereiken, met welk vervoermiddel dat ook is’’, aldus het ministerie.

Regionale bereikbaarheid staat hierbij voorop. Het kabinet wil alle vormen van publieke mobiliteit benutten en de verschraling van het ov tegengaan. Het ministerie benadrukt hierbij wel dat mede-overheden, zoals provincies en vervoersregio’s, zelf verantwoordelijk zijn voor de invulling van het ov. Zij krijgen hier ook financiering voor.

Om het openbaar vervoer een 'broodnodige impuls' te geven, komt er bovendien een Rijksvisie op het OV. Hiervoor wordt de bereikbaarheid per gebied in kaart gebracht in een 'bereikbaarheidsprofiel', waarin staat wat er lokaal moet gebeuren. Begin november heeft het ministerie hierover al met alle regio’s om tafel gezeten.

Het ministerie erkent dat voldoende bushaltes belangrijk zijn om vervoersarmoede tegen te gaan, maar wijst ook op nieuwe alternatieven. Zo zien ze grote kansen in de opkomst van flexibel vervoer: ‘’Door het vervoer vraagafhankelijk te maken en het concept van vaste routes en haltes te verlaten, kun je flexibeler inspelen op de reizigerswensen.’’

Rover pleit juist voor zekerheid

De reizigersorganisatie vindt het goed dat het ministerie bereikbaarheid hoog op de agenda zet en aan de slag gaat met het Routeplan. Toch blijven ze wel van mening dat een wettelijk vastgelegd recht op bereikbaarheid nodig is, iets wat het kabinet nu niet van plan is om naar te kijken. ‘’Tegelijkertijd is er meer nodig dan beleid alleen. Om bereikbaarheid te waarborgen, moet er voldoende geld bij regio’s en vervoerders terechtkomen.’’

Daarom pleiten zij voor de volgende punten:

  • 💶

    Zorg voor voldoende geld: De bezuinigingen van het Rijk op de exploitatiesubsidies van provincies en vervoerregio’s moeten worden teruggedraaid. Zonder geld komt het aanbod onder druk, ook als er afstandseisen zijn.

  • 📍

    Kijk naar de werkelijke loopafstand: Bij afstandseisen moet niet de hemelsbrede afstand tellen, maar de afstand die mensen daadwerkelijk moeten lopen. Als er een kanaal in de weg ligt, kan de werkelijke route naar een halte veel langer zijn dan de eisen laten zien. 

  • 📝

    Leg bereikbaarheid van basisvoorzieningen vast: Iedereen moet toegang houden tot werk, onderwijs en het ziekenhuis. Ook is het ov voor veel mensen cruciaal om simpelweg familie en vrienden te kunnen bezoeken.

  • 💬

    Geef reizigers meer inspraak, met echte invloed: Reizigers moeten beter worden gehoord, en besluiten die het recht op bereikbaarheid schenden moeten kunnen worden geblokkeerd. Nu is de rol van reizigersorganisaties vooral adviserend.

  • 🚌

    Bied altijd een alternatief: Als een halte of lijn verdwijnt, moet er een gelijkwaardig alternatief komen, zodat niemand zonder vervoersmogelijkheid achterblijft. Dat geldt ook voor huishoudens zonder auto, een groep die bij het maken van verkeers- en omgevingsplannen vaak over het hoofd wordt gezien.

  • 🤝

    Houd het netwerk betrouwbaar, ook bij stakingen: Rover pleit voor een basisdienstregeling tijdens ov-stakingen. Als reizigers niet op het ov kunnen bouwen, voelen zij zich sneller gedwongen om een (dure) auto aan te schaffen.

Het argument dat een wettelijk recht leidt dat er minder ruimte is voor regionaal maatwerk, deelt Rover dan ook niet. 

Een recht kan een minimale norm stellen, zoals een maximale afstand tot basisvoorzieningen, terwijl provincies en regio’s zelf bepalen hoe ze die norm halen
Reizigersorganisatie Rover

Robyn Verdam

Redacteur Radar online

Meer over Robyn Verdam

Radar is het onafhankelijke consumentenplatform van publieke omroep AVROTROS.