Op reis in Europa? Let ook op deze tekenziekte
Als we de natuur in trekken, weten de meesten van ons wel dat we moeten oppassen voor de teek vanwege de ziekte van Lyme. Maar teken kunnen nog een andere, minder bekende ziekte overbrengen: tekenencefalitis, ook wel TBE genoemd. De ziekte komt in Nederland nog weinig voor, maar sinds vorig jaar moeten artsen patiënten met klachten melden bij de GGD, zodat beter in kaart wordt gebracht waar de besmette teek zit. En zeker als je op vakantie gaat, is het slim om te weten waar je op moet letten.
Wat is tekenencefalitis?
Tekenencefalitis (TBE) is een virusinfectie die een ontsteking van de hersenen of hersenvliezen kan veroorzaken, aldus het RIVM. De meeste besmette mensen worden niet of nauwelijks ziek. Word je wel ziek, dan verloopt dat vaak in twee fasen: eerst griepachtige klachten zoals koorts, hoofdpijn en spierpijn.
Bij een klein deel van de mensen volgt na een week zonder klachten alsnog een tweede fase, met een ontsteking van hersenen of hersenvliezen. Dat kan leiden tot ernstige hoofdpijn, verlammingen en in zeldzame gevallen zelfs overlijden. Er bestaat geen medicijn tegen TBE. Bij ernstige klachten is een ziekenhuisopname altijd nodig, en de behandeling is dan vooral gericht op het bestrijden van de symptomen.
Let op: TBE is niet hetzelfde als Lyme
Een belangrijk verschil is dat het bij de ziekte van Lyme minstens 24 uur duurt voordat een teek de bacterie overdraagt, dus helpt het om het beestje snel te verwijderen. Bij TBE zit het virus al in het speeksel van de teek en kan het al vrijwel direct na de beet worden overgedragen. Een teek snel verwijderen blijft altijd verstandig, omdat het de kans op Lyme verkleint, maar het voorkomt TBE dus niet altijd.
Hoe vaak komt TBE in Nederland voor?
Het tekenseizoen loopt van maart tot en met november, met een piek in juni en juli, zodra het buiten warmer wordt dan ongeveer 7 graden.
Sinds 2016 weten we dat ook in Nederland teken besmet kunnen zijn met het TBE-virus, met name op de Sallandse en Utrechtse Heuvelrug, aldus het RIVM. De kans is nog wel erg klein: in die gebieden is ongeveer 1 op de 1.500 teken besmet, terwijl 1 op de 5 teken besmet is met Lyme. Vaccinatie is voor verblijf en recreatie in Nederland dan ook niet nodig, aldus het RIVM.
Waar loop je risico op vakantie?
Buiten Nederland ligt het risico een stuk hoger, met name in Midden-, Oost- en Noord-Europa. Volgens het RIVM en GGD Reisvaccinaties gaat het onder meer om Oostenrijk, Duitsland (vooral het zuiden), Zwitserland, Tsjechië, Slowakije, Hongarije, Polen, Slovenië en Kroatië, evenals de Baltische staten (Estland, Letland en Litouwen) en delen van Scandinavië (Zweden, Finland en Noorwegen). De meeste besmettingen (per 100.000 inwoners) in Europa worden jaarlijks geregistreerd in Litouwen, Estland en Tsjechië, meldt het RIVM.
Buiten Europa komt TBE voor in delen van Rusland en Azië, zoals China, Mongolië, Japan, Kazachstan, Zuid-Korea en Kirgizië, aldus GGD Reisvaccinaties. Ga je wandelen, kamperen of trekken in zo'n gebied? Check dan vooraf de actuele risicokaarten, bijvoorbeeld via het RIVM of GGD Reisvaccinaties. De risicogebieden breiden zich namelijk nog steeds uit.
Zo bescherm je jezelf tegen een tekenbeet
- 🌱
Blijf op paden en vermijd hoog gras en struikgewas
- 👟
Draag dichte schoenen, een lange broek en lange mouwen (stop je broekspijpen in je sokken). Zet kinderen een hoed of petje op
- 🧴
Smeer onbedekte huid in met een insectenwerend middel met DEET. Let daarbij wel op: voor kinderen jonger dan 13 jaar geldt een concentratie van maximaal 30 procent, en voor zwangere of borstvoedende vrouwen maximaal 20 procent, zo meldt het RIVM. Vermijd contact met ogen, mond en handen, en was het middel af zodra je weer binnen bent
- 🧥
Ga je regelmatig de natuur in? Dan is kleding geïmpregneerd met permetrine een goede aanvulling: teken raken hierdoor verlamd en vallen van je af, meldt GGD Reisvaccinaties
- 🔎
Controleer jezelf en je kinderen na het buiten zijn goed, ook op lastige plekken zoals liezen, oksels, achter de oren en in de nek
- 🪳
Vind je een teek? Verwijder deze zo snel mogelijk met een tekentang of tekenkaart
- 🏕️
Kamperen? Doe dat niet direct aan de bosrand
Wanneer heb je het vaccin nodig?
Er is een vaccin beschikbaar tegen TBE dat voor 95 procent bescherming biedt. Dat is alleen zinvol als je naar een risicogebied reist tijdens het tekenseizoen. Je krijgt dan doorgaans drie prikken, verspreid over enkele maanden. Het precieze schema en de timing bepaalt je (huis)arts, GGD of reiskliniek, afhankelijk van je leeftijd, gezondheid en vertrekdatum. Vanaf 50 jaar of bij een verminderde afweer kan een extra prik nodig zijn.
Ga je over een tijdje pas op reis? Maak dan op tijd een afspraak: in ieder geval 6 tot 7 weken voor vertrek. Vertrek je op kortere termijn? Na de eerste twee prikken (met circa drie weken ertussen) heb je bij een gezonde volwassene al een vrij hoge mate van bescherming, aldus GGD Reisvaccinaties. Neem in dat geval contact op met je GGD of reiskliniek om te bespreken wat nog mogelijk is.
Wanneer naar de huisarts?
Ben je gebeten en krijg je in de weken erna koorts, spierpijn of gewrichtspijn? Neem dan contact op met je huisarts. Sinds 1 maart 2025 moeten artsen bovendien elke patiënt met tekenencefalitis met neurologische klachten melden bij de GGD.