Waarom je een onzichtbare 'kopieertaks' betaalt op je nieuwe telefoon
Wist je dat je bij elke nieuwe smartphone, laptop, tablet en e-reader bij de kassa ongemerkt een klein bedrag extra afrekent? Het is de zogeheten 'thuiskopieheffing'. Vroeger was dit een logische compensatie voor het branden van cd'tjes en dvd's. Maar nu we massaal streamen via Spotify en Netflix, waar we al voor een abonnement betalen, is de vraag: waarom bestaat deze heffing eigenlijk nog?
Wat is de thuiskopieheffing?
Om te begrijpen waarom je betaalt, nemen we een kijkje in de Auteurswet. Normaal gesproken mag je beschermd werk (zoals een liedje of film) niet zomaar kopiëren. Maar de wet maakt een uitzondering voor consumenten: de privékopie-uitzondering, die ervoor zorgt dat je toch één of enkele kopieën mag maken voor eigen oefening, studie of gebruik. Omdat artiesten inkomsten mislopen als jij een kopie maakt in plaats van het origineel te kopen, hebben zij recht op een vergoeding.
De wet stamt uit de tijd van fysiek bezit. Omdat we nauwelijks meer cd's branden of dvd’s kijken, is de heffing verplaatst naar apparaten met opslagruimte. De Stichting Onderhandelingen Thuiskopievergoeding (SONT), een door het ministerie aangewezen bestuursorgaan, bepaalt de hoogte van die heffing. In 2026 betaal je de volgende bedragen (die al onzichtbaar in de winkelprijs zijn verwerkt):
- Smartphone: € 5,70
- Laptop / PC: € 2,80
- Tablet: € 2,80
- E-reader: € 0,80
- Smartwatch (met opslag): € 0,40
- USB-stick / Externe SSD: € 0,40 tot € 0,90
Het is per apparaat geen gigantisch bedrag, maar toch haalde deze heffing in 2024 nog zo'n 40 miljoen euro op.
Waar betaal je dan eigenlijk voor?
We bezitten geen bestanden meer, maar 'huren' toegang tot muziek, films en boeken via abonnementen op platforms als Spotify, Netflix of Kobo Plus. Zeg je op, dan zijn je bestanden weg, dus bezit je ze niet.
Lang leek het erop dat consumenten dubbel betaalden, omdat een offline opgeslagen Spotify-nummer of Netflix-serie voor in het vliegtuig ook als thuiskopie werd gezien. Dit terwijl je dit soort bestanden alleen kunt gebruiken binnen de omgeving van de app, en dus nog steeds niets bezit.
Toen Radar de SONT vroeg hoe dit zit, liet de stichting weten dat dit sinds een paar jaar niet meer zo is: "Sinds het Gerechtshof Den Haag op 2 maart 2022 oordeelde dat offline kopieën uit betaalde streamingdiensten niet als thuiskopie dienen te worden aangemerkt, worden die niet meegeteld." Maar als de muziek van Spotify en de films van Netflix niet meetellen, waar betalen we die 40 miljoen euro per jaar dan nog voor?
Onenigheid in de bestuurskamer
Om dat te begrijpen, sprak Radar met Lucas van Reeken. Hij is directeur-eigenaar van Mobiel.nl, een webwinkel die dagelijks telefoons (inclusief die heffing) verkoopt. Van Reeken vroeg zich jarenlang af waarom dit systeem nog bestaat. Om daarachter te komen, trad hij begin 2022 namens de betalingsplichtigen (de verkopers en importeurs) zelf toe tot het bestuur van de SONT.
Aan de bestuurstafel zitten de rechthebbenden (de makers) en de betalingsplichtigen, geleid door een onafhankelijke voorzitter. “In het bestuur van de SONT zijn rechthebbenden en betalingsplichtigen gelijk vertegenwoordigd,” aldus de stichting zelf. Achter de diplomatieke antwoorden van de stichting gaat volgens Van Reeken een verdeelde wereld schuil: "Iedereen is het structureel oneens met elkaar."
De verkopers van apparaten willen van de heffing af, omdat de tijd van cd's en mp3's voorbij is. De rechthebbenden willen dat de tarieven blijven stijgen, omdat er volgens hen nog steeds veel kopieën worden gemaakt.
Betalen voor het maken van een screenshot
Volgens Van Reeken is de definitie van een 'kopie' inmiddels ver opgerekt om de heffing in stand te houden. "Het gaat bijvoorbeeld om een screenshot van de Weeronline-app, of een citaat van Fokke en Sukke dat je opslaat. Dan heb je volgens de rechthebbenden formeel al een thuiskopie gemaakt", legt hij uit.
Daarnaast wordt de prijs opgedreven door digitale hoarders. Uit jaarlijks onderzoek blijkt dat een kleine groep mensen hun telefoon nog helemaal vol heeft staan met bestanden. "En daarom wordt er aan de bestuurstafel gezegd: er zijn een heleboel kopietjes, dus de heffing moet blijven," aldus Van Reeken. Maar dit is scheef: "Stel: er blijven films op je telefoon staan, maar je bekijkt ze nooit. Dan is er ook geen schade voor de rechthebbenden."
Toch betalen we met z'n allen voor de mogelijkheid om data te kunnen opslaan. Bovendien gaat niet al dat geld direct naar de artiest: eerst gaan de organisatiekosten (kantoor, salarissen, juridische kosten) eraf. Zo’n 10 tot 15 procent wordt ingehouden voor algemene culturele doelen.
Dubbele heffing betalen voor tweedehands?
Nog gekker wordt het bij refurbished apparaten. In een tijd waarin consumenten juist worden aangemoedigd om duurzame keuzes te maken, blijkt de wetgeving behoorlijk achterhaald. Zodra een bedrijf een tweedehands telefoon opknapt en verkoopt (refurbished), ziet de wet dit namelijk als een nieuw product van een nieuwe ‘fabrikant’. Er moet dan opnieuw thuiskopieheffing worden afgedragen.
Er geldt wel een korting: voor een refurbished smartphone betaal je 60 procent van de heffing, oftewel 3,42 euro. Zo wordt er op één apparaat dus twee keer geïncasseerd: bij de eerste koper én bij de tweede koper.
Is er een oplossing in zicht?
Van Reeken waarschuwt dat het in de lucht houden van dit hele systeem straks meer kost dan wat de heffing daadwerkelijk oplevert. Hij noemt het vasthouden aan de heffing "een beetje een achterhoedegevecht". De entertainmentindustrie ziet tegenwoordig flinke inkomsten binnenkomen via Spotify en Netflix, maar wil de oude inkomstenbronnen (zoals de thuiskopieheffing) tegelijkertijd ook in stand houden.
De SONT is inmiddels gestart met een nieuw, groot consumentenpanelonderzoek. In plaats van alleen te tellen hoeveel 'dode bestanden' er op een telefoon staan, houden consumenten nu een dagboek bij. "Ze vullen precies in wat zij op hun telefoon doen. Daar hopen ze zinnige data uit te krijgen over hoeveel die bestanden écht worden gebruikt," legt Van Reeken uit.
Wachten tot het eind van 2026
Daarnaast hangt er een belangrijke Europese beslissing in de lucht, waar de stichting op wacht om beslissingen te maken. De SONT stelt in haar verklaring: "Naar verwachting heeft SONT in de tweede helft van 2026 de beschikking over twee rapporten die ons een actueel beeld van gebruik en waarde van thuiskopieën zullen geven. Dan is er ook een uitspraak van de Europese rechter over hoe aangekeken moet worden tegen streamingdiensten en thuiskopievergoedingen."
Deze uitspraak kan ook bepalen of de heffing in de toekomst niet beter op clouddiensten (zoals iCloud of OneDrive) kan komen te liggen, in plaats van op de smartphone zelf.
"Eind 2026 kan SONT u precies vertellen hoe met deze feitelijke en juridische ontwikkelingen zal worden omgegaan," sluit de stichting af. Tot we die antwoorden hebben, betalen we bij de kassa nog even vrolijk mee aan een heffing die ooit werd bedacht voor het kopiëren van cassettebandjes, maar in 2026 bovenop de prijs van je nieuwe smartphone zit.