Heb je een PFAS-waterfilter nodig? Expert en fabrikant zijn het niet eens
Het RIVM adviseert om de hoeveelheid PFAS in drinkwater in een aantal delen van Nederland de komende jaren te verlagen. Er zijn al verschillende filters op de markt waarmee je dit thuis zou kunnen doen. Heb je die nodig? Ja, zeggen fabrikanten. Nee, zeggen het RIVM en wateronderzoeksinstituut KWR.
Drie keer hoger dan RIVM-richtwaarde
Als je meer inzicht wilt in de hoeveelheid PFAS in jouw drinkwater, kun je bij het bedrijf OKIDO Water een gratis online check doen. Je hoeft alleen maar je postcode in te vullen en ontvangt binnen een paar minuten een rapport over de hoeveelheid PFAS in het drinkwater in jouw buurt.
Radar kreeg een bezorgd bericht van iemand die deze check heeft gedaan voor haar postcodegebied. De uitslag in haar rapport is schokkend: de PFAS-belasting in het drinkwater is drie keer hoger dan de RIVM-richtwaarde. “Ik vind dit alles doodeng. Het betreft mijn gezondheid en het milieu”, schrijft ze.
Ze deelt het rapport met ons (we leggen de gegevens hieronder uit):
Benoemde waarden geven vertekend beeld
Samen met Roberta Hofman, onderzoeker waterbehandeling bij wateronderzoeksinstituut KWR en bijzonder lector Innovatieve Watersystemen bij de hogeschool Utrecht, nemen we het rapport onder de loep.
Er worden veel termen en getallen genoemd die we voor eerst even op een rij zetten:
Je ziet:
Som 20 PFAS
Dit is de optelsom van de absolute waarden van twintig verschillende soorten PFAS. De wettelijk toegestane hoeveelheid is 100 nanogram per liter. Omgerekend is dit 0,000000100 gram per liter. “De waarde in het rapport ligt daaronder, waarmee het aan de wettelijke norm voldoet”, concludeert een woordvoerder van het RIVM.
TFA
Dit is een hele korte keten PFAS die heel lastig te verwijderen is. TFA wordt weergegeven in microgram per liter. Dat is 1.000 keer hoger dan nanogram, maar tegelijkertijd wordt TFA ook als 1.000 keer minder toxisch beschouwd.
Het rapport benoemt de signaleringswaarde van 1 microgram per liter. Zodra een meting boven deze waarde komt, moet een drinkwaterbedrijf dit melden bij de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT). Niet omdat je hier meteen ziek van wordt, maar omdat de inspectie dit wil weten. De grenswaarde voor gezond drinkwater ligt veel hoger: op 350 microgram per liter. Het benoemen van de signaleringswaarde geeft dus een vertekend beeld.
PFAS-belasting (PEQ)
Dit is een gewogen meting die rekening houdt met de schadelijkheid van de verschillende PFAS-soorten. Hierbij neemt het rapport de RIVM-richtwaarde als referentie. Goed om te benoemen: dit is een advieswaarde en geen wettelijke norm.
Hoogste waarden eruit gevist
“De gegevens in dit rapport zijn overgenomen uit het openbare waterkwaliteitsrapport van de betreffende waterleverancier. OKIDO Water aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele afwijkingen of onjuistheden in de waterkwaliteitswaarden op individuele adressen”, lezen we onderaan het rapport.
In dit geval zijn de gegevens overgenomen van drinkwaterbedrijf Dunea. En als we die meetgegevens erbij pakken, valt al snel op dat OKIDO Water de hoogst gemeten waarden eruit heeft gevist.
“Drinkwaterbedrijven meten de hoeveelheid PFAS op verschillende momenten in het jaar. Die waarde fluctueert. De ene dag is het hoger dan de andere dag”, vertelt Hofman. “De genoemde 23 nanogram per liter staat heel duidelijk onder het kopje maximum in de gegevens van Dunea. Gemiddeld is het gehalte 17 nanogram per liter. Ze halen gewoon de hoogste waarde eruit, zodat ze mensen ongerust kunnen maken.”
Reactie OKIDO Water
OKIDO Water legt uit dat er bij de PEQ-berekening meerdere methodologische keuzes mogelijk zijn. Ten eerste de grenswaarden voor stoffen die niet gedetecteerd worden:
- Lower bound: niet-gedetecteerde stoffen tellen mee als 0
- Middle bound: niet-gedetecteerde stoffen tellen mee als de helft van de detectiegrens
- Upper bound: niet-gedetecteerde stoffen tellen mee als de volledige detectiegrens
“Ten tweede de keuze welke gemeten waarden als uitgangspunt worden genomen: de minimale, gemiddelde of maximale gemeten concentratie per stof. De check gebruikt maximale gemeten waarden met een lower-bound berekening. De maximale waarde is, naast de minimale waarde, de enige waarde waarvan zeker vaststaat dat hij daadwerkelijk is gemeten in het water. Het verschil is dat de maximale waarde de hoogste aantoonbaar gemeten concentratie vertegenwoordigt en daarmee de beste benadering geeft van de werkelijke piekblootstelling.”
Er zijn op deze manier negen scenario’s denkbaar (lower bound + minimale waarde, lower bound + gemiddelde waarde, lower bound + maximale waarde, middle bound + minimale waarde etc.) OKIDO Water heeft ze allemaal doorgerekend: “In elk scenario, ook bij de meest conservatieve combinatie (minimale waarden met lower bound), wordt de RIVM-drinkwaterrichtwaarde van 4,4 ng/L PEQ overschreden. De keuze voor maximale waarden verandert de conclusie niet.” De berekening vindt je in hun volledige reactie, onderaan dit artikel.
Actieve kool werkt niet tegen TFA
En als je kijkt naar de producten die OKIDO Water verkoopt, is dat misschien niet zo gek. Ze bieden namelijk niet alleen een PFAS-check aan, maar ook PFAS-filters waarmee je jouw drinkwater zou kunnen zuiveren.
Het bedrijf verkoopt twee verschillende soorten: een actieve koolfilter en een systeem op basis van omgekeerde osmose (RO). Hofman is over beide soorten niet te spreken. Ze legt uit waarom: “Actieve kool is niet geschikt om TFA mee uit het water te halen. Andere PFAS kun je er wel mee uit krijgen, maar dat gaat niet zo heel lang goed. PFAS staan erom bekend dat ze al snel doorbreken, en dan werkt je filter niet meer goed.”
“Het kan zelfs averechts gaan werken, want eerder opgenomen PFAS kunnen dan worden afgegeven door het filter, waardoor de concentratie uit het filter hoger kan worden dan de concentratie die erin gaat.”
Reactie OKIDO Water
OKIDO Water bevestigt dat actieve koolfilters inderdaad geen TFA filteren. “Dat klopt - en het staat expliciet meerdere malen op onze website vermeld. Dit is niet iets wat wij verzwijgen; het is een centraal onderdeel van onze productcommunicatie.”
“Uit een vergelijkingsafbeelding op onze homepage blijkt dat actief kool in de praktijk ongeveer 60 procent van de langeketen-PFAS verwijdert, en geen korteketen-PFAS zoals TFA. TFA is een ultrakorte keten PFAS, dat een filtertechniek deze stof niet kan filteren betekend niet direct dat de resterende duizenden type PFAS ook niet gefilterd zou kunnen worden. ” De volledige reactie lees je onderaan.
Bacteriën
“En dan heb ik het nog niet over de bacteriën die in zo'n filter gaan groeien, en dus de microbiologische waterkwaliteit verpieteren”, gaat Hofman verder. Als je zo’n actieve koolfilter niet op tijd vervangt, kweek je allerlei bacteriën, waardoor de kwaliteit van je drinkwater juist slechter wordt.
Reactie OKIDO Water
“De genoemde risico’s zijn reëel voor oudere systemen - en een terechte waarschuwing richting die categorie producten. Ze zijn echter niet van toepassing op het systeem dat wij leveren”, stelt OKIDO Water. “Het RO600 systeem werkt tankloos: er is geen stilstaand water in een druktank. Het systeem voert elke 6 uur automatisch een zelfreiniging uit waarbij oud water en eventuele biofilm-opbouw worden weggespoeld. Filtervervanging wordt bewaakt via het display met real-time monitoring.” De volledige reactie lees je onderaan.
Omgekeerde osmose filtert te veel
Dan omgekeerde osmose (RO). Hoewel je daarmee in principe TFA zou kunnen verwijderen, vereist het ook onderhoud om de kwaliteit goed te houden. Hofman vertelt: “Zo'n klein filter heeft vaak een recovery van 20 procent, wat betekent dat je van elke 10 liter die je filtert 8 liter weggooit, en 2 liter overhoudt. Dat is allesbehalve duurzaam.”
Reactie OKIDO Water
OKIDO Water geeft aan dat dit niet geldt voor hun systeem. "Het RO600 heeft een 2:1 verhouding, voor elke 2 liter gefilterd water gaat 1 liter verloren." Dat is dus een stuk duurzamer dan een gemiddeld omgekeerd osmose systeem.
“Bovendien krijg je dan water waar helemaal niks meer in zit, ook geen mineralen en dergelijke. Het is beslist ongezond om dat water te drinken, omdat je daarmee ook allerlei mineralen uit je lichaam spoelt, die je juist nodig hebt.”
Reactie OKIDO Water
Volgens OKIDO Water geldt dit inderdaad voor standaard RO-systemen, maar niet voor dat van hen. “Het RO600-systeem wordt standaard geleverd met een AMF-mineraalfilter (Alkaline Mineral Filter). Na de osmosemembraan voegt dit filter calcium, magnesium en andere mineralen terug toe aan het water en verhoogt de pH naar alkalisch niveau. De claim dat ons systeem nuttige mineralen verwijdert, is dan ook feitelijk onjuist voor het product dat wij verkopen.” De volledige reactie lees je onderaan.
‘Gewiekst en goedkoop’
“Wat ons betreft is er geen reden om PFAS-filters toe te passen”, beaamt een woordvoerder van het RIVM. “De waterbedrijven in Nederland zorgen ervoor dat drinkwater aan de norm voldoet en ontwikkelen initiatieven om PFAS in drinkwater te verlagen. Bovendien brengen waterfilters andere risico’s met zich mee, zoals bacteriën en schimmels.”
Hofman noemt de gratis PFAS-check dan ook “een gewiekste en goedkope methode om mensen filters aan te smeren, die niet werken of zelfs negatief zijn voor de waterkwaliteit.”
“Het is goedkoop, want ze gebruiken de openbare data van drinkwaterbedrijven zelf, waarin ze selectief gaan shoppen om de hoogste waarde eruit te halen, zodat ze mensen ongerust kunnen maken. En gewiekst, omdat ze in de disclaimer vermelden dat ze geen enkele verantwoordelijkheid nemen voor deze data.”
Hoeveelheid PFAS die je binnenkrijgt via drinkwater is al klein
En hoewel het RIVM en Hofman beide aankaarten dat het goed is om de hoeveelheid PFAS in drinkwater te verlagen, moet je het volgens hen ook in breder perspectief zien. Hofman verwijst bijvoorbeeld naar een Oostenrijks onderzoek waarin ze de hoeveelheid TFA in graanproducten hebben getest. Het gemiddelde kwam uit op 75,7 microgram per kilo.
“Als je van dat gemiddelde uitgaat, bevat een sneetje brood (van ongeveer 35 gram) 2,6 microgram TFA. Dat is het dubbele van wat in het water van Dunea als maximale concentratie is aangetroffen. Door één sneetje brood te eten krijg je dus meer PFAS binnen dan door twee liter water te drinken.”
“Hiermee wil ik natuurlijk niet brood in een kwaad daglicht stellen, maar wel laten zien dat een focus op de gezondheid van drinkwater wat PFAS betreft eigenlijk een beetje buiten proportie is: de hoeveelheden die we dagelijks via voedsel binnenkrijgen, zijn vele malen groter."
“Via drinkwater alleen ligt de hoeveelheid PFAS onder wat we de gezondheidskundige grenswaarde noemen”, concludeert het RIVM. “Via voedsel en drinkwater samen ligt de hoeveelheid wel boven de gezondheidskundige grenswaarde. Via voedsel krijgen mensen meer dan drie keer zoveel PFAS binnen dan via drinkwater. Het Voedingscentrum raadt daarom aan om gevarieerd te eten.”
Volledige reactie OKIDO Water
We hebben OKIDO Water om een reactie gevraagd. Ze hebben uitgebreid uitgelegd waarom ze voor de maximale gemeten waarden kiezen en hoe de filters werken. Je leest hun reactie hier: