Milieuorganisatie kritisch op statiegeldloterij: ‘Verhoging statiegeld werkt beter’
Lever statiegeldflessen in en krijg een loterijticket. Als verantwoordelijke organisatie voor de inzameling en recycling van plastic flesjes probeert Verpact hiermee mensen te motiveren om hun plastic flessen en blikjes in te leveren. Gebeurt dit niet, dan dreigt een dwangsom van de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT). Maar is deze beloningsactie wel effectief? En waarom is er niet gekozen voor een verhoging van het statiegeld? Radar zoekt het uit.
Consumentengedrag veranderen
De beloningsactie van Verpact valt niet zomaar uit de lucht. Verpact is wettelijk verplicht 90 procent van de statiegeldflessen en -blikken in te zamelen. Die inzamelnorm wordt niet gehaald. “Om die inzamelnorm alsnog zo snel mogelijk te halen, moet Verpact extra maatregelen nemen die het inleveren van meer statiegeldverpakkingen stimuleren,” vertelt de ITL.
Zo breidt Verpact het aantal innamepunten aanzienlijk uit, waaronder met bulkmachines en Statiegeld Retourshops waar contante terugbetaling mogelijk is. “Maar die maatregelen alleen zijn niet voldoende om de 90 procent zo snel mogelijk te halen,” aldus de ITL. “Om de consumenten te stimuleren dat zij meer gebruik maken van de innamepunten, geeft Verpact nu een extra financiële stimulans totdat de inzamelnorm is gehaald.”
Financiële stimulans
Die stimulans is in de vorm van een loterij, waarbij je een digitaal ticket krijgt per ingeleverde 15 eurocent. Met elk ticket maken deelnemers wekelijks kans op een geldprijs. Deze financiële stimulans wijkt af van ILT zijn oorspronkelijk voorgeschreven maatregelen. “In de eerste plaats moest Verpact het statiegeld verhogen of een retourpremie instellen,” vertelt Rob Buurman, directeur van milieuorganisatie Fair Resource Foundation.
Hij vervolgt: “Die verhoging van het statiegeld blijkt zeer effectief. Je kunt kijken naar het effect van statiegeldverhogingen in andere landen. Bij deze landen heb je namelijk een duidelijke vóór- en na-situatie.”
Na een verhoging van het statiegeld in Noorwegen steeg het aantal ingeleverde plastic flesjes bijvoorbeeld met zo’n 5 procent, terwijl het aantal ingeleverde blikjes met zo'n 9 procent toenam. Ook in de Amerikaanse staat Oregon heeft deze maatregel effect. Na het verhogen van het statiegeld steeg het inleverpercentage van 73 procent in 2017 naar 86 procent in 2019.
Statiegeldverhoging van tafel
Ondanks de bewezen effectiviteit en de voorgeschreven maatregel, is de statiegeldverhoging nooit gekomen. “Dat heeft te maken met de drankenproducenten die Verpact aansturen,” aldus Buurman. “Verpact lobbyt voor de producenten in plaats van zijn wettelijke plicht goed uit te voeren.”
Nadat de Inspectie Leefomgeving en Transport maatregelen had voorgeschreven, heeft Verpact een kort geding (een spoedprocedure bij de rechter) aangespannen. “Verpact wilde daarmee de statiegeldverhoging en retourbonus van tafel vegen,” aldus Buurman.
“Bij die Raad van State bleek het onzeker of de ILT uiteindelijk aan het langste eind zou trekken. Er ontstond een situatie waarbij Verpact, Thierry Aartsen (Staatssecretaris van Openbaar Vervoer en Milieu in het kabinet-Schoof) en de ILT zochten naar een alternatieve oplossing: dit werd de statiegeldloterij.”
Welke rol speelt de destijdse staatssecretaris?
Buurman vertelt kritisch over de betrokkenheid van Aartsen. “In principe lag de kwestie tussen de ILT en Verpact, en niet bij de staatssecretaris. Toch wilde de staatssecretaris zijn bevoegdheid maximaal gebruiken om verhoging van het statiegeld te voorkomen door middel van een aanwijzingsbevoegdheid. Hiermee schaart de staatssecretaris zich actief aan de zijde van Verpact en doorkruist het de eigen handhavende instantie.”
Radar stelt vragen aan de woordvoerder van de minister van Klimaat en Groene Groei over Aartsens rol bij de statiegeldloterij. Ze vertelt: “De toenmalige staatssecretaris heeft zijn eigen visie gevolgd voor wat bijdraagt aan het statiegeldsysteem. Kort samengevat wilde de staatssecretaris problemen rondom de uitvoering van het statiegeldsysteem oplossen. Bijvoorbeeld viezigheid en lange rijen in de supermarkt.”
De staatssecretaris zou destijds nadrukkelijk verzocht hebben te zoeken naar andere financiële stimulansen dan het verhogen van het statiegeldbedrag. “Hij vindt dat de verhoging van het statiegeld de rekening onterecht bij de consument legt. Verpact heeft hier gehoor aan gegeven,” aldus de woordvoerder.
Effectiviteit maatregel
De statiegeldloterij is dus een alternatief plan, dat Verpact is gestart om te voldoen aan de dwangsom van de ILT. Hierover vertelt Verpact: “Door een spelelement toe te voegen aan het inleverproces, creëren we een extra motivatie om vaker en/of meer verpakkingen in te leveren. Hiermee beogen we de inleverfrequentie te verhogen bij zowel de incidentele als de regelmatige inleveraar.”
Over de succesverwachting van de loterij rapporteert Verpact: “Vooral mensen die al regelmatig inleveren lijken gevoelig voor dit soort beloningsmechanismen. We verwachten hiermee een toevoeging van 1 á 2 procent naar de 90 procent doelstelling te behalen.”
Waarom zo’n beloningsactie?
Je kunt je afvragen waarom Verpact zo’n grootschalige campagne start als er geen doorbraak wordt verwacht bij consumenten die minder consequent hun plastic flesjes inleveren. Radar vraagt Verpact: waarom is er niet gekozen voor een alternatieve campagne, waarin wél een doorbraak bij mindere consequente consumenten verwacht kon worden?
“De beloningsactie is onderdeel van een bredere aanpak om de inzamelcijfers te verhogen, waarbij de uitrol van nieuwe innamepunten, communicatie en gedragsactivatie elkaar versterken,” beantwoord Verpact. “De verwachting is dat dit samenspel een positief effect heeft. De beloningsactie voegt een extra stimulans toe.”
“We kiezen bewust voor een gefaseerde aanpak: klein beginnen, leren van de reacties en inzichten, en op basis daarvan waar nodig verbeteren en mogelijk opschalen in de toekomst. Door in kleinere stappen te werken, kunnen we continu optimaliseren: van het voorstel en communicatie tot de doelgroepbenadering en klantreis.”
‘Niet hét instrument’
Toch is Buurman kritisch op de loterij. “In eerste instantie is elk extra behaalde percentage goed natuurlijk,” begint hij. “Maar de loterij is niet per sé hét instrument waarmee je de doelen het effectiefst kunt behalen. Met het verhogen van het statiegeld of het invoeren van een retourbonus verwacht ik veel grotere effecten.”
Is uitvoering genoeg?
Ondanks kritisch geluid vanuit de milieuorganisatie en de oorspronkelijk voorgeschreven maatregel, is de beloningsactie toch ingevoerd. Met als doel: het behalen van de inzamelnorm en daarbij voldoen aan de dwangsom. Maar is alleen het uitvoeren van de beloningsactie genoeg? Of moet de 90 procent écht behaald worden?
Een woordvoerder van de ILT reageert: “Het uitvoeren van de maatregelen is voldoende om te voldoen aan de last. De last onder de dwangsom van de ILT blijft echter van kracht totdat Verpact de inzamelnorm van 90 procent heeft gehaald.”
Ze vervolgt: “Voordat de last is opgelegd, is het te verwachten effect van de maatregelen onderzocht. Daaruit blijkt dat deze maatregelen naar verwachting bijdragen aan het dichter benaderen van de inzamelnorm van 90 procent.”
“Ieder kwartaal ontvangt de ILT cijfers van Verpact over de voortgang van de maatregelen en de tussenstand van het percentage aan ingeleverde statiegeldverpakkingen. Dit maakt het mogelijk voor de ILT om bij te sturen als zij dat nodig acht.”