Hitte is de dodelijkste vorm van extreem weer: zijn gemeenten hierop voorbereid?

46% heef operationeel hitteplan

Het Rode Kruis, Klimaatverbond Nederland en het Rijk roepen gemeenten op om een lokaal hitteplan op te stellen. Dit is een draaiboek voor tijdens een hitteperiode. Er staat bijvoorbeeld in wat de gemeente doet, wat welzijnsorganisaties doen, of er koelteplekken zijn en of mensen die buiten werken aanpgepaste werktijden kunnen hanteren. 

Van de 169 gemeenten die onze vragenlijst hierover hebben ingevuld, heeft bijna de helft (46%) een operationeel hitteplan. Nog eens een kwart (25%) werkt eraan: het hitteplan is nog niet af, of nog niet in werking. Bij 15 procent van de gemeenten staat het op de agenda om een hitteplan in elkaar te zetten. Slechts 13 procent (22 gemeenten) heeft geen hitteplan en dit ook niet op de agenda staan.

Ook zonder hitteplan maatregelen

We vroegen deze twee laatstgenoemde groepen (de gemeenten die geen hitteplan hebben en daar op dit moment ook niet aan werken) waarom ze er niet mee bezig zijn. Veel van deze gemeenten (42%) geven aan dat ze wel hittemaatregelen nemen, maar niet volgens een lokaal hitteplan.

Voor deze maatregelen maken gemeenten gebruik van verschillende bronnen. Vooral het RIVM, de Veiligheidsregio, het nationaal hitteplan, de website van het KNMI en de GGD worden genoemd.

“Bijna de helft van de gemeenten heeft een hitteplan en veel andere gemeenten nemen losse maatregelen. Dat klinkt goed, maar hitte is inmiddels een van de grootste klimaatgerelateerde gezondheidsrisico's in Nederland”, reageert het Rode Kruis op deze cijfers. “Het is heel goed dat veel gemeenten het belang van communicatie onderschrijven. Toch is het wel belangrijk dat daar extra aandacht is voor mensen in kwetsbare posities, zoals zelfstandig wonende ouderen, mensen met een chronische ziekte of psychische problemen, mensen in slecht geïsoleerde woningen en dak- en thuisloze mensen.” 

“De grootste uitdaging tijdens hitte is vaak niet het informeren van mensen, maar het bereiken van inwoners in de meest kwetsbare positie. Juist mensen die het grootste gezondheidsrisico lopen, zijn niet altijd aangesloten bij zorg- of welzijnsnetwerken. Dat is te vaak een blinde vlek.” 

Waarom zijn gemeenten er (nog) niet mee bezig?

58 procent van de gemeenten bij wie het hitteplan op de agenda staat, geeft aan dat zij het wel belangrijk vinden, maar er simpelweg nog niet aan toegekomen zijn. 31 procent van deze gemeenten heeft onvoldoende geld en/of mensen beschikbaar. Beperkte mensen en middelen wordt ook genoemd door 23 procent van de gemeenten die het maken van een hitteplan niet op de agenda hebben staan.

Het Rode Kruis reageert: “Laten we vooropstellen, hitte treft inmiddels heel Nederland. Ook kustgemeenten krijgen steeds vaker warme periodes, kijk maar naar de afgelopen weken. En mensen in kwetsbare posities, zoals ouderen, baby's of chronisch zieke mensen, wonen overal. Het gaat daarbij niet altijd alleen om de temperatuur, maar ook om hoe je voorbereid bent op mogelijke hitte.”

Gemeenten wijzen naar landelijke richtlijn, die juist naar gemeenten wijst

Enkele gemeenten die niet van plan zijn een hitteplan op te stellen benoemen de (landelijke of lokale) plannen die al bestaan. “Onze gemeenten hebben geen lokaal hitteplan, wij sluiten ons aan bij de landelijke richtlijn en de berichtgeving over de risico’s van warm weer”, laat een gemeente bijvoorbeeld /weten. “De zorginstellingen hebben al hun eigen plannen en we richten ons op zelfredzaamheid”, aldus een ander. 

In het nationaal hitteplan van het RIVM verwijzen ze juist weer naar gemeenten. Bij code rood geven ze het volgende advies: “Kijk op de website van je gemeente of GGD wat zij organiseren bij hitte, zoals koele plekken of hulp aan kwetsbaren. Neem contact op met je GGD als je vragen hebt over wat je moet doen bij extreme hitte.”

Halen gemeenten de deadline van 2027?

Van de gemeenten die al begonnen zijn met het opstellen van een lokaal hitteplan, of dit op de agenda hebben staan, verwacht 20 procent het plan nog dit jaar in werking te hebben. Nog eens 54 procent verwacht dat in de loop van 2027. Bij 3 procent wordt dit na 2027 en bij bijna een kwart (23%) is er nog geen datum bekend.

De gemeenten die een lokaal hitteplan hebben of hieraan werken, geven in veel gevallen (83%) aan dat gezondheidsorganisaties betrokken zijn bij het opstellen ervan. Bij de helft is het Rode Kruis betrokken. 30 procent maakt gebruik van een onafhankelijk adviseur. Een kwart (23%) werkt samen met andere gemeenten, een evengrote groep met de provincie. 

Ook woningcorporaties, kinderopvangoranisaties, bibliotheken, waterschappen, kennisorganisaties en de dierenbescherming worden genoemd als samenwerkingspartners.

83 procent noemt ook andere maatregelen, waarbij vooral informatievoorziening aan bewoners veel wordt genoemd.

Het Rode Kruis valt vooral op dat slechts 22 procent van de gemeenten monitort wat hitte doet met inwoners. “Gemeenten weten dus niet altijd wat voor invloed de maatregelen op mensen hebben. Het is goed dat gemeenten investeren in vergroening en koelteplekken, maar monitoring blijft achter.”

“Om mensen goed te kunnen helpen, wil je echt weten welke groepen het zwaarst worden getroffen en welke maatregelen daadwerkelijk verschil maken. Dat weten wij ook uit ervaring in rampgebieden overal ter wereld: soms denk je dat een gebied echt maatregel X nodig heeft, maar geven mensen aan dat Y of Z véél beter voor hen werkt.” 

Hoe gaat de uitvoering van de hitteplannen?

Net iets meer dan de helft van de gemeenten met een actief hitteplan (53%) lukt het om het hitteplan uit te voeren. 45 procent geeft aan dat het op sommige punten wel lukt, maar andere niet. Slechts 2 gemeenten laten weten dat het niet lukt: “Er wordt niet naar gekeken”, schrijft een medewerker van een van deze gemeentes.

17% maakt langetermijnplannen met een Integraal Actieplan Hitte

Naast een hitteplan adviseren het Rode Kruis en Klimaatverbond Nederland ook een Integraal Actieplan Hitte. Dit gaat meer over maatregelen op lange termijn in plaats van een plan dat tijdens hitte in werking wordt gesteld. 

“Een Integraal actieplan hitte kijkt echt meer naar de lange termijn: daarin werkt een gemeente aan de koelere openbare ruimte (meer bomen, meer tegels uit tuinen, meer schaduwplekken) en hittebestendigere woningen”, verduidelijkt de woordvoerder van het Rode Kruis.  

Van alle 169 gemeenten heeft 17 procent zo’n actieplan. Nog eens 38 procent werkt hieraan. Bij 21 procent staat het op de agenda, bij 23 procent niet. 

Waarom zijn gemeenten hier (nog) niet mee bezig?

De redenen om dit niet te doen zijn vergelijkbaar met het lokaal hitteplan: de meest genoemde reden is dat gemeenten wel maatregelen nemen, maar niet volgens een Integraal Actieplan Hitte (57%): “Het integraal actieplan hitte zit voor een groot deel in ons klimaatadaptatiebeleid opgenomen. Van hieruit wordt concreet sturing gegeven aan het hittebestendig of hittebewust aanpassen van onze buitenruimte en gebouwen”, schrijft een gemeente bijvoorbeeld.

“De gemeente werkt op een aantal onderdelen integraal (groenbeleid, klimaatadaptatiebeleid, zowel in de openbare ruimte als particulier met behulp van stimulering), maar dat is nog niet volgens een vastgesteld formeel integraal hitteplan”, aldus een ander.

Ook hier geldt: gemeentes vinden het wel belangrijk, maar zijn er nog niet aan toegekomen (aldus 23 procent), en er zijn onvoldoende mensen en middelen beschikbaar (geeft 13 procent als reden). Zeker met het oog op alle vervolgprojecten dat uit zo’n plan voortkomt, merkt een gemeente op.

1 op de 8 gemeenten die niet bezig zijn met een actieplan, en dit ook niet op de agenda hebben staan, geeft aan dat het simpelweg nooit ter sprake is gekomen. “Het is niet verplicht”, stelt een van de gemeenten, die daarbij opmerkt dat onderwijs- en zorginstellingen wel eigen hitteprotocollen hebben.

52% weet niet wanneer Integraal Actieplan Hitte er is

10 procent van de gemeenten die wel een actieplan in de maak of op de agenda hebben, denkt deze dit jaar operationeel te hebben. Nog eens 34 procent verwacht volgend jaar, bij de meerderheid (52%) is er nog geen datum bekend. “Er is een start gemaakt met het uitvoeren van de maatregelen, maar ze kunnen niet in een keer gerealiseerd worden.”

Ook hier worden woningcorporaties veel genoemd als samenwerkingspartners. Een gemeente geeft aan dat zij een klankbordgroep met onder andere inwoners, corporaties, klimaatburgemeesters, ontwikkelaars, aannemers en architecten betrokken hebben bij de ontwikkeling van hun plan. Ook een andere gemeente noemt ‘betrokken inwoners’. Daarnaast komen natuurorganisaties, de omgevingsdienst, de brandweer en het Waterschap voorbij in de antwoorden.

Andere maatregelen die genoemd worden zijn onder andere waterbuffering, en ook hier worden koelteplekken en tappunten genoemd. “In kaart brengen hoe koel en schaduwrijk de belangrijkste loop- en fietsroutes zijn, zodat kan worden geprioriteerd in welke gebieden aanvullende (groene) maatregelen nodig zijn”, schrijft een gemeente bijvoorbeeld. 

Samenwerking nodig voor hitte-aanpak

Vaker komt terug dat gemeentes de hitte-aanpak niet alleen af kunnen: de manier van bouwen is ook een belangrijke factor. Zo schrijft een gemeentemedewerker: “Hiernaast zie ik ook een risico bij het massaal isoleren van woningen. We maken onze woningen te warm waardoor warmte langer in de woningen blijft hangen. Dit heeft een negatief effect op de gezondheid. hier moet vanuit de energietransitie beter over worden nagedacht. Indien men massaal airco's gaat plaatsen doet dit namelijk ook wat met de opwarming van de buitenruimte.”

Ook bij het integraal actieplan hitte zijn er voor veel gemeenten nog verbeterpunten. Bij de 59 procent die aangeeft dat het nog niet op alle punten lukt om het actieplan uit te voeren, maar ook bij de 41 procent die aangeeft dat het wel allemaal lukt komen aandachtspunten naar voren. Zo blijven capaciteit en middelen ‘een uitdaging’, licht een van deze gemeenten toe. Ook zijn er soms fysieke beperkingen: bomen hebben bijvoorbeeld ruimte boven én onder de grond nodig, en moeten ook onderhouden worden.